غذا در شاهنامه فقط خوراک نيست زبان تمدن و قدرت و مهمان‌نوازي است

محمدسجاد نصرآبادي، پژوهشگر فرهنگ غذايي و مدير مجلات، موسسه دانش‌بنيان حس تازگي، درباره غذا در شاهنامه گفت: شاهنامه فقط روايت جنگ‌ها و پهلواني‌ها نيست؛ بخشي از جهان آن با آيين‌هاي زندگي، سفر، مهمان‌نوازي، بزم، سوگ و جشن ساخته شده است.
نصرآبادي، افزود: در چنين متني، خوراک فقط براي رفع گرسنگي نمي‌آيد. خواني که گسترده مي‌شود، غذايي که براي مهمان آماده مي‌شود يا بزمي که پس از پيروزي شکل مي‌گيرد، درباره رابطه انسان‌ها، جايگاه ميزبان، شأن مهمان و نظم اجتماعي پيام مي‌دهد.
پژوهشگر فرهنگ غذايي، با تاکيد بر ضرورت تفکيک متن ادبي از سند تاريخي گفت: شاهنامه کتاب آشپزي يا سند مستقيم تغذيه تاريخي نيست.
معمولاً مقدار مواد، روش پخت يا جزئيات دستور غذا را بيان نمي‌کند.
ارزش شاهنامه در اين زمينه بيشتر در فهم معناي فرهنگي خوراک است، نه استخراج يک منوي قطعي از ايران باستان.
بايد ميان متن ادبي، حافظه فرهنگي و مدرک تاريخي تفاوت گذاشت.
او، با اشاره به نقش آتش در شکل‌گيري زندگي سامان‌يافته در روايت‌هاي شاهنامه بيان کرد: داستان هوشنگ و کشف آتش يکي از بنيادي‌ترين نمونه‌هاست. در اين روايت، آتش فقط وسيله گرم‌شدن نيست؛ روشنايي، کار و پختن خوراک را ممکن مي‌کند.
پختن غذا در کنار ديگر دستاوردهاي تمدني قرار مي‌گيرد و نشان مي‌دهد انسان از وضعيت خام و ابتدايي فاصله مي‌گيرد و وارد زندگي سامان‌يافته مي‌شود.
نصرآبادي، ادامه داد: در داستان ضحاک نيز اهريمن در چهره آشپز وارد دربار مي‌شود و با آماده‌کردن خوراک‌هاي تازه و خوشايند، اعتماد ضحاک را به دست مي‌آورد.
اين بخش بسيار مهم است، چون نشان مي‌دهد غذا هميشه نشانه بخشندگي يا مهمان‌نوازي نيست؛ گاهي خوراک مي‌تواند ابزار نفوذ، فريب و دسترسي به قدرت باشد.
در شاهنامه ارزش غذا به نيت، موقعيت و رابطه‌اي بستگي دارد که در آن قرار گرفته است.
پژوهشگر فرهنگ غذايي، با اشاره به خوان پهلوانان در شاهنامه بيان کرد: پهلوانان شاهنامه مدام در سفر، نبرد و آزمون‌اند. توقف براي خوردن، نوشيدن و آسودن، ريتم روايت را از ميدان جنگ به لحظه بازيابي نيرو تغيير مي‌دهد.
اين صحنه‌ها يادآوري مي‌کنند که قهرمان حماسي هم انسان است و به استراحت، پذيرايي و تجديد نيرو نياز دارد.
البته نبايد از اين اشاره‌ها برداشت تغذيه‌اي امروزين ساخت؛ شاهنامه درباره رژيم جنگاوران گزارش علمي نمي‌دهد.
او، درباره جايگاه مهمان‌نوازي در شاهنامه گفت: در بسياري از صحنه‌ها، ورود پهلوان، شاه، فرستاده يا مهمان بلندپايه با گستردن خوان همراه است. شيوه پذيرايي مي‌تواند احترام، نيت و جايگاه ميزبان را نشان دهد.
گاهي حتي پيش از آنکه گفت‌وگو يا مذاکره آغاز شود، نوع ميزباني پيام خود را منتقل مي‌کند. از اين نظر، غذا در شاهنامه نوعي زبان غيرکلامي است.
نصرآبادي، درباره نقش خوراک و نوشيدني در بزم‌هاي شاهنامه گفت: بزم در شاهنامه نقطه مقابل مطلق رزم نيست؛ گاهي مکمل آن است.
پس از پيروزي يا پايان يک بحران، بزم مي‌تواند نشانه بازگشت نظم و آرامش باشد.
اما گاهي هم بزم زمينه تصميم‌گيري، غفلت يا تغيير مسير داستان مي‌شود. به همين دليل خوراک و نوشيدني در شاهنامه فقط عنصر تزئيني نيستند.
پژوهشگر فرهنگ غذايي، سفره و نوع خوراک را در شاهنامه از نشانه‌هاي منزلت اجتماعي دانست و گفت: نوع خوراک و سفره در شاهنامه نشانه منزلت اجتماعي است؛ اما نه به معناي ارزش‌گذاري انسان‌ها براساس تجمل. تنوع خوراک، شيوه نشستن، ظرف‌ها و گستردگي خوان مي‌تواند تفاوت دربار با زندگي ساده‌تر را نشان دهد.
با اين حال، فردوسي شخصيت‌ها را فقط با شکوه سفره نمي‌سنجد. خرد، داد، وفاداري و بخشندگي معيارهاي مهم‌تري هستند.
سفره زماني ارزشمند است که در خدمت احترام، جوانمردي و اخلاق قرار بگيرد.
او، درباره پيوند غذا در شاهنامه با فرهنگ غذايي امروز ايران گفت: پيوند شاهنامه و سفره امروز را بايد فرهنگي دانست، نه يک تداوم مستقيم و بدون تغيير. غذاهاي ايراني طي قرن‌ها با تغيير اقليم، تجارت، دين، مواد اوليه و سبک زندگي دگرگون شده‌اند.
اما مفاهيمي مثل مهمان‌نوازي، بخشندگي، گردهم‌آمدن خانواده و احترام به سفره همچنان براي بسياري از خانواده‌هاي ايراني زنده و قابل فهم است.
نصرآبادي، افزود: غذا در شاهنامه زباني براي روايت تمدن، قدرت، اخلاق و رابطه انسان‌هاست.
آتش هوشنگ نشانه آغاز مهار طبيعت و پختن است؛ آشپزي اهريمن براي ضحاک سوي تاريک نفوذ از راه خوراک را نشان مي‌دهد؛ خوان پهلوانان محل بازيابي نيرو و مهمان‌نوازي است؛ و بزم‌ها بازگشت نظم يا آغاز تصميم‌هاي تازه را اعلام مي‌کنند.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از مهر، اگر شاهنامه را از اين زاويه بخوانيم، مي‌بينيم خوراک در آن فقط خوردني نيست؛ بخشي از جهان‌بيني فرهنگي ايراني است.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com