اقتصاد ايران اسير رکود تورمي بي‌سابقه در 6 دهه اخير

 مقايسه اين ارقام با عملکرد اقتصاد ايران در دهه‌هاي گذشته نشان مي‌دهد فاصله ميان وضعيت فعلي و حتي دوره‌هاي بسيار سختي مانند سال‌هاي نخست انقلاب و جنگ تحميلي، بيش از هر چيز در شدت تورم خود را نشان مي‌دهد.
اقتصاد ايران در سال 1405 همزمان دو رکورد نگران‌کننده را تجربه مي‌کند: تورم در سطوحي کم‌سابقه قرار گرفته و رشد اقتصادي به محدوده‌اي منفي رسيده است. اين ترکيب، اقتصاد را در وضعيت رکود تورمي قرار داده؛ وضعيتي که در آن از يک سو قدرت خريد خانوارها تحت فشار افزايش قيمت‌هاست و از سوي ديگر، کاهش توليد و فعاليت اقتصادي چشم‌انداز اشتغال و سرمايه‌گذاري را تضعيف مي‌کند.
اما براي درک ابعاد وضعيت فعلي، مقايسه آن با يک سال يا يک دولت کافي نيست. تاريخ اقتصاد ايران نشان مي‌دهد کشور پيش از اين نيز دوره‌هايي از جنگ، انقلاب، تحريم، رکود و تورم را پشت سر گذاشته است. آنچه شرايط امروز را متمايز مي‌کند، همزماني افت شديد رشد اقتصادي با تورمي است که حتي در سخت‌ترين سال‌هاي جنگ و انقلاب نيز با چنين شدتي ثبت نشده بود.
نگاهي به عملکرد اقتصاد ايران از دهه 40 تا امروز، مسير متفاوتي را نشان مي‌دهد؛ از دهه‌اي که رشد اقتصادي دو رقمي و تورم تک‌رقمي بود، تا دهه 50 که با پنج سال رشد منفي متوالي پايان يافت، دهه 60 که جنگ هشت‌ساله اقتصاد را تحت فشار قرار داد، دهه 70 که شوک‌هاي تعديلي تورم را به مرز 50 درصد رساند و در نهايت دهه‌هاي 90 و 1400 که تحريم، بي‌ثباتي و تورم مزمن به ويژگي اصلي اقتصاد تبديل شد.
1405؛ همزماني کم‌سابقه تورم بالا و رشد منفي
اقتصاد ايران در سال 1405 در شرايطي قرار گرفته که ترکيب دو شاخص اصلي آن، تصوير کم‌سابقه‌اي از وضعيت اقتصادي کشور ارائه مي‌دهد. تا پايان شهريورماه، نرخ تورم سالانه به 73.6 درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به 89.8 درصد رسيده است. در همين حال، مرکز آمار ايران رشد اقتصادي در سه ماهه نخست سال را منفي 10.1 درصد اعلام کرده است.به بيان ديگر، اقتصاد ايران از يک سو با افزايش بسيار شديد سطح عمومي قيمت‌ها و کاهش قدرت خريد مواجه است و از سوي ديگر، حجم فعاليت اقتصادي نيز به شکل محسوسي کاهش يافته است. اين همان ترکيبي است که در ادبيات اقتصادي از آن با عنوان «رکود تورمي» ياد مي‌شود.البته اهميت وضعيت فعلي زماني روشن‌تر مي‌شود که ارقام 1405 با دوره‌هاي سخت اقتصادي در دهه‌هاي گذشته مقايسه شود. در سال‌هاي نخست انقلاب و جنگ نيز اقتصاد ايران رشدهاي منفي بسيار شديدي را تجربه کرد، اما تورم در آن دوره به مراتب پايين‌تر از سطح فعلي بود.
حتي بزرگ‌ترين رکودهاي پس از انقلاب، تورم امروز را نداشتند
سال 1359 يکي از سخت‌ترين سال‌هاي تاريخ اقتصادي ايران بود. اقتصاد در آن سال، همزمان با آغاز جنگ ايران و عراق، با رشد منفي 21.6 درصدي مواجه شد؛ رقمي که همچنان يکي از شديدترين افت‌هاي ثبت‌شده در اقتصاد ايران است.دو سال پيش از آن نيز اقتصاد در سال 1357، همزمان با تحولات منتهي به انقلاب، 12.8 درصد کوچک شده بود. در سال 1358 نيز رشد اقتصادي منفي 12 درصد ثبت شد و در سال 1360، اقتصاد با رشد منفي 5.7 درصدي مواجه بود.
در مجموع، اقتصاد ايران از سال 1356 تا 1360 پنج سال متوالي رشد منفي را تجربه کرد؛ دوره‌اي که يکي از طولاني‌ترين دوره‌هاي رکود در تاريخ اقتصادي کشور به شمار مي‌رود.با اين حال، تفاوت مهم اين دوره با وضعيت امروز در نرخ تورم بود. تورم در سال 1357 حدود 10 درصد، در سال 1358 حدود 11.1 درصد و در سال 1359 حدود 23.5 درصد بود. بنابراين حتي در سالي که اقتصاد ايران يکي از شديدترين سقوط‌هاي خود را تجربه کرد، نرخ تورم با سطوح فعلي فاصله بسيار زيادي داشت.اين تفاوت، يکي از مهم‌ترين وجوه تمايز شرايط فعلي اقتصاد ايران با بحران‌هاي اقتصادي سال‌هاي نخست انقلاب و جنگ است: امروز نه‌تنها رشد اقتصادي به محدوده منفي بازگشته، بلکه تورم نيز در سطوحي بسيار بالاتر قرار دارد.
دهه 50؛ پايان رشد شتابان و آغاز بي‌ثباتي
در ابتداي دهه 50، رشد اقتصادي همچنان بالا بود و در سال‌هاي 1350 و 1351 به 13.7 درصد رسيد. اما از سال 1352 روند رشد نزولي شد و نرخ رشد در سال‌هاي 1352، 1353 و 1354 به ترتيب به 7.4، 5.8 و منفي 0.3 درصد کاهش يافت.رشد در سال 1355 دوباره به 18.3 درصد رسيد، اما اين بهبود پايدار نماند و از سال 1356 اقتصاد وارد دوره‌اي از افت شديد شد. در ادامه، تحولات سياسي و سپس جنگ نيز رکود اقتصاد را عميق‌تر کرد.همزمان، تورم نيز روندي صعودي پيدا کرد. نرخ تورم از 5.5 درصد در سال 1350 به 11.2 درصد در سال 1352 و 15.5 درصد در سال 1353 رسيد و در سال 1356 به 25.1 درصد افزايش يافت.در مجموع، ميانگين رشد اقتصادي دهه 50 حدود 1 درصد و ميانگين تورم حدود 13.5 درصد بود؛ يعني در مقايسه با دهه 40، رشد به‌شدت کاهش يافت و تورم نيز وارد سطوح بالاتري شد.
دهه 60؛ اقتصاد زير سايه جنگ
دهه 60 با رکود ناشي از جنگ آغاز شد. اقتصاد در سال 1360 با رشد منفي 5.7 درصد مواجه شد، اما در دو سال بعد جهش قابل توجهي را تجربه کرد؛ رشد اقتصادي در سال‌هاي 1361 و 1362 به ترتيب به 23.2 و 11.1 درصد رسيد.در ادامه دهه، رشد بار ديگر تحت تأثير جنگ و محدوديت‌هاي اقتصادي نوسان کرد و در سال‌هاي 1363، 1365، 1366 و 1367 منفي شد. با اين حال، اقتصاد در پايان دهه و پس از پايان جنگ دوباره به مسير رشد بازگشت.در حوزه تورم نيز نرخ تورم در سال 1367 به 28.9 درصد رسيد که بالاترين رقم اين دهه بود، در حالي که پايين‌ترين نرخ تورم دهه حدود 6.9 درصد در سال 1364 ثبت شد.ميانگين رشد اقتصادي دهه 60 حدود 2.7 درصد و ميانگين تورم حدود 18.1 درصد بود؛ اقتصادي که رشد آن به‌شدت تحت تأثير جنگ قرار داشت، اما تورم آن همچنان فاصله زيادي با سطوح ثبت‌شده در دهه‌هاي اخير داشت.
دهه 70؛ رشد بالاتر در کنار تورم سنگين
اقتصاد ايران در دهه 70 پس از پايان جنگ وارد دوره‌اي از بازسازي و تغيير سياست‌هاي اقتصادي شد. رشد اقتصادي در ابتداي دهه بهبود يافت، اما اجراي سياست‌هاي تعديل و افزايش نرخ ارز، تورم را به‌شدت بالا برد.رشد اقتصادي در سال‌هاي 1371 و 1372 به ترتيب 3.3 و منفي 1.5 درصد بود و در سال‌هاي بعد دوباره بهبود يافت. اوج تورم اين دهه در سال 1374 رخ داد؛ زماني که نرخ تورم به 49.4 درصد رسيد؛ رقمي که تا سال‌ها بالاترين تورم ثبت‌شده پس از انقلاب باقي ماند.پس از تغيير سياست‌هاي اقتصادي، رشد نيز بهبود پيدا کرد و در سال 1375 به 6.4 درصد رسيد. در مجموع، دهه 70 با ميانگين 5.3 درصد رشد اقتصادي و حدود 24.4 درصد تورم سپري شد.بنابراين اقتصاد در اين دهه توانست نسبت به دهه 60 رشد بالاتري را تجربه کند، اما در مقابل، تورم به يکي از مسائل پايدار اقتصاد تبديل شد.
دهه 80؛ دوره‌اي نسبتاً باثبات
دهه 80 از نظر ترکيب رشد و تورم، يکي از باثبات‌ترين دوره‌هاي اقتصاد ايران پس از انقلاب بود. رشد اقتصادي در سال‌هاي 1381 و 1382 به ترتيب 8.1 و 8.6 درصد رسيد و در سال 1386 نيز رشد 8.2 درصدي ثبت شد.با اين حال، در سال‌هاي پاياني دهه رشد کاهش يافت و در سال‌هاي 1387 و 1388 به ترتيب به 0.3 و يک درصد رسيد.تورم نيز در بيشتر سال‌هاي اين دهه زير 20 درصد باقي ماند و بالاترين نرخ، 25.4 درصد در سال 1387 بود.در مجموع، ميانگين رشد اقتصادي دهه 80 حدود 5.3 درصد و ميانگين تورم حدود 14.7 درصد بود؛ ترکيبي که در مقايسه با دهه 70 و به‌ويژه دهه 90، از ثبات بيشتري برخوردار بود.
دهه 90؛ تحريم، رکود و بازگشت تورم بالا
در دهه 90، تحريم‌هاي اقتصادي و شوک‌هاي ارزي به متغيرهاي تعيين‌کننده اقتصاد ايران تبديل شدند. اقتصاد در اين دهه چند دوره رشد منفي را تجربه کرد و پس از توافق هسته‌اي، رشد اقتصادي در سال 1395 به 8.8 درصد رسيد.اين رشد اما پايدار نماند و پس از خروج آمريکا از برجام، اقتصاد در سال‌هاي 1397 و 1398 بار ديگر وارد رکود شد. همزمان، تورم نيز از نيمه دوم دهه روندي صعودي پيدا کرد و در سال‌هاي 1398 و 1399 از 40 درصد عبور کرد.در مجموع، ميانگين رشد اقتصادي دهه 90 تنها حدود 1.1 درصد بود، در حالي که ميانگين تورم به حدود 25.2 درصد رسيد. به اين ترتيب، دهه 90 از نظر رشد اقتصادي يکي از ضعيف‌ترين دوره‌هاي پس از انقلاب بود و همزمان، اقتصاد وارد دوره‌اي طولاني‌تر از تورم بالا و بي‌ثباتي ارزي شد.
دهه 1400؛ عصر اوج گيري بحران‌هاي کم سابقه
دهه 1400 برخلاف دهه‌هاي قبل يک دوره يکدست نيست و مي‌توان آن را به سه مرحله تقسيم کرد: بازگشت رشد در سال‌هاي 1400 تا 1403، کاهش محسوس شتاب رشد در 1404 و تشديد همزمان رکود و تورم در 1405.
1400 تا 1403؛ بازگشت رشد بدون مهار پايدار تورم
اقتصاد ايران پس از دو سال رشد منفي در پايان دهه 90، در چهار سال نخست دهه 1400 به مسير رشد بازگشت. رشد اقتصادي در سال‌هاي 1400، 1401، 1402 و 1403 به ترتيب 4.1، 4.4، 5.3 و 3.7 درصد اعلام شد. بنابراين ميانگين رشد اقتصادي اين چهار سال حدود 4.4 درصد بود.با اين حال، افزايش توليد با کاهش پايدار تورم همراه نشد. نرخ تورم در سال 1401 به 53.1 درصد رسيد و تورم همچنان در سطوح بالا باقي ماند. به اين ترتيب، اقتصاد در نيمه نخست دهه توانست رشد مثبت را حفظ کند، اما مسئله تورم مزمن همچنان پابرجا ماند.سال 1404 نقطه تغيير مسير در عملکرد اقتصادي دهه 1400 بود. بر اساس برآورد بانک مرکزي، رشد اقتصادي اين سال منفي 2.8 درصد اعلام شده است. به اين ترتيب، فاصله قابل توجهي ميان عملکرد 1404 و چهار سال نخست دهه شکل گرفت و روند رشد وارد مرحله‌اي متفاوت شد.
در سال 1405 اين روند به شکل شديدتري نمايان شد. مرکز آمار ايران رشد اقتصادي سه‌ماهه نخست سال را منفي 10.1 درصد اعلام کرده است. همزمان، نرخ تورم سالانه در پايان شهريور به 73.6 درصد و تورم نقطه‌به‌نقطه به 89.8 درصد رسيده است.بنابراين، 1405 را نمي‌توان صرفاً ادامه روند سال‌هاي ابتدايي دهه دانست. اقتصاد در چهار سال نخست دهه با وجود تورم بالا، رشد مثبت داشت؛ در 1404 رشد به محدوده منفي بازگشت و در بهار 1405، همزمان با تشديد تورم، رشد اقتصادي به محدوده منفي دو رقمي رسيد.
تغيير تدريجي ترکيب رشد و تورم
به گزارش آرازآذربايجان به نقل ازخبرآنلاين، قرار دادن دهه‌ها در کنار يکديگر، مسير کلي اقتصاد ايران را روشن‌تر مي‌کند. دهه 40 با ميانگين 11.4 درصد رشد اقتصادي و 1.6 درصد تورم، دهه 50 با حدود يک درصد رشد و 13.5 درصد تورم، دهه 60 با 2.7 درصد رشد و 18.1 درصد تورم، دهه 70 با 5.3 درصد رشد و 24.4 درصد تورم، دهه 80 با 5.3 درصد رشد و 14.7 درصد تورم و دهه 90 با تنها 1.1 درصد رشد و 25.2 درصد تورم سپري شده‌اند.اين ارقام نشان مي‌دهند که اقتصاد ايران از دوره‌اي با رشد بالا و تورم پايين در دهه 40، به تدريج وارد دوره‌هايي با رشد پايين‌تر و تورم بالاتر شده است. البته اين مسير خطي نبوده و دهه 80 نمونه‌اي از بازگشت موقت به ترکيب نسبتاً مناسب رشد و تورم است.
در دهه 1400 نيز اين روند ابتدا با بازگشت رشد مثبت متوقف شد، اما از 1404 تغيير کرد و در 1405 به ترکيبي کم‌سابقه رسيد: رشد اقتصادي منفي 10.1 درصدي در کنار تورم سالانه 73.6 درصدي.
مقايسه دهه‌هاي گذشته نشان مي‌دهد ايران پيش از اين نيز رکودهاي عميق و تورم‌هاي بالا را تجربه کرده است، اما قرار گرفتن اين دو شاخص در چنين سطوحي به‌طور همزمان، 1405 را به شديدترين نمونه‌هاي رکود تورمي در چند دهه اخير تبديل کرده است.