علي (عليه‌السلام)، نامي که بر همه فضيلت‌ها سايه افکنده است

آن وقت که صابر خراساني اين صفات را مانند بحر طويلي پست سر هم بيان مي‌کند: »سلطان اوليا، سخن گذار منبر سلوني، سرور مطلبي، ابن عم نبي، دُرِّ هل اتي، مهر برج انما، شهسوار لا فتي، پيشواي انبيا، عروه الوثقي، کلمه الحسني، سيد الاوصيا، عماد الاصفيا، رکن الاوليا، آيت الله العظمي، خير المومنين، امام المتقين، اول العابدين، ازهد الزاهدين، زين الموحدين، حبل الله متين، لنگر آسمان و زمين، وجه الله، عين الله، نور الله، سر الله، اذن الله، باب الله، روح الله، سيف الله، عبدالله، اسدالله الغالب آقا جانم علي‌ابن‌ابي‌طالب عليه‌السلام« ، شوري در ميان حاضران برمي‌انگيزد و همه را به تشويق وامي‌دارد.
اما اگر به آن صدا گوش ندهيم و تنها اين صفات را روي کاغذ ببينيم و تک‌به‌تک آنها را در متون و فرهنگ و تاريخ بازشناسي کنيم، مي‌بينيم علي‌ابن‌ابي‌طالب عليه‌السلام اين‌ها همه هست و تنها اينها نيست. در آستانه عيد غدير نگاهي خواهيم داشت به تصوير مردي که نزد مردمي که به او باوردارند، و حتي مردمي از دين‌ها و باورهاي ديگر، با هيچ قهرمان و پهلوان ديگري مانند نمي‌شود.
پهلوانِ شکست‌ناپذير و جوانمرد، قدرت معطوف به اخلاق در نگاه عامه، اصلي‌ترين وجه قهرماني حضرت علي عليه‌السلام شجاعت و دلاوري اوست. روايت‌هاي محبوب و نقل‌هاي عامه‌پسند ديني معمولاً بر نقش پررنگ او در دفاع از اسلام و حضور برجسته‌اش در نبردهاي صدر اسلام تأکيد مي‌کنند. در اين روايت‌ها، حضرت علي نماد »پهلوانِ شکست‌ناپذير« است؛ کسي که ترس را کنار مي‌زند و در لحظه‌هاي سخت، تکيه‌گاه جمع مي‌شود. همين تاکيد بر شجاعت باعث شده او در تخيل جمعي، نه فقط يک رهبر يا امام، بلکه پهلواني حماسي باشد؛ پهلواني که اخلاق پهلواني-يعني دفاع از حق، حمايت از ضعيف و ايستادن در برابر ستم-با نيروي بازو و استواري روح در او جمع شده است. در نتيجه، قهرماني او در فرهنگ عمومي صرفاً به »قدرت جنگي« تقليل نمي‌يابد؛ بلکه قدرتي است که جهت‌گيري اخلاقي دارد.
حکمراني عدالت‌خواه، دادگر و دادگستر
در کنار شجاعت، وجهي که شايد بيش از هر چيز ديگر نام حضرت علي را در حافظه عمومي ماندگار کرده، عدالت‌خواهي و دادگري است. در روايت‌هاي مردمي، حضرت علي الگويي از حکمراني است که با تبعيض و امتيازخواهي سر سازگاري ندارد و در برابر زياده‌خواهي صاحبان قدرت مي‌ايستد. او در ذهن مردم حاکمي است که »حق« را بر »مصلحتِ شخصي و گروهي« مقدم مي‌دارد و عدالت را نه به‌عنوان شعار، بلکه به‌عنوان شيوه زندگي و حکومت پي مي‌گيرد. به همين دليل است که در فرهنگ عمومي، او را پناه ستمديدگان و مرجع دادخواهي مي‌دانند؛ چهره‌اي که اگر مردم او را به قهرماني مي‌شناسند، بخش مهمي از آن به اين برمي‌گردد که قهرمانِ آنان فقط پيروز ميدان نبرد نيست، بلکه داور منصف ميدان زندگي است.
دوري از تجمل در قامت حاکمي زاهد و خرسند
عنصر مهم ديگر در اين تصوير، ساده‌زيستي و فروتني حضرت علي عليه‌السلام است. فرهنگ عامه معمولاً قهرمان را کسي مي‌بيند که فاصله‌اش با مردم عادي زياد است؛اما روايت‌هاي مربوط به حضرت علي دقيقاً برعکس عمل مي‌کنند: او قدرت را با زهد و بي‌اعتنايي به تشريفات همراه مي‌سازد. نقل‌هاي رايج درباره کار کردن با دست خود، بي‌تکلفي در زندگي، و بي‌ميلي به تجمل، در ذهن مردم تصويري مي‌سازد از قهرماني که »در عين توانايي«، اسير دنيا نمي‌شود. اين ويژگي، او را به الگوي اخلاقي براي توده مردم تبديل کرده است؛ زيرا پيامش روشن است: بزرگي به دارايي و نمايش قدرت نيست، به مسئوليت‌پذيري و پاکي دست و دل است. در چنين روايتي، حضرت علي نمونه انساني است که مي‌تواند در اوج اقتدار بماند اما همچنان »هم‌سطح مردم« زندگي کند و درد آنان را بفهمد.
پهلوان عرصه بلاغت و سخنوري
با اين همه، حضرت علي عليه‌السلام در فرهنگ عامه تنها پهلوان و دادگر نيست؛ او حکيم و عالم نيز هست. بخش مهمي از محبوبيت او به اين گره خورده که مردم او را سرچشمه دانش ديني، بينش انساني و سخن سنجيده مي‌دانند. در سنت‌هاي اخلاقي و آموزشي، نام حضرت علي عليه‌السلام معمولاً همراه با حکمت، بلاغت و معرفت مي‌آيد؛ گويي او شخصيتي است که هم »تيغ« دارد و هم »زبان«، هم »قدرت عمل« دارد و هم »عمق فهم«. اين ترکيب در فرهنگ مردمي بسيار اثرگذار است، چون قهرمان را از سطح دلاوري جسماني فراتر مي‌برد و به او اعتبار فکري و معنوي مي‌دهد. مردم، قهرماني را که فقط مي‌جنگد تحسين مي‌کنند، اما قهرماني را که مي‌فهمد، مي‌انديشد، و سخنش راه زندگي نشان مي‌دهد، الگوي پايدارتر مي‌دانند.
ترکيب خوشايند رحمت و هيبت
در امتداد همين تصوير حکيمانه، بُعد ديگري نيز برجسته است: بردباري، گذشت و مهرباني. روايت‌هاي اخلاقي از حضرت علي عليه‌السلام معمولاً نشان مي‌دهند که او حتي در مواجهه با دشمني، از مرز انصاف خارج نمي‌شود و خشم را به بي‌عدالتي تبديل نمي‌کند. فرهنگ عامه از چنين ويژگي‌اي بسيار تاثير مي‌پذيرد، چون قهرمانِ مطلوب مردم، کسي نيست که صرفاً قدرت داشته باشد؛ بلکه کسي است که قدرت را کنترل مي‌کند. ترکيب »هيبت« و »رحمت« در ذهن مردم چهره‌اي مي‌سازد که هم احترام مي‌آورد و هم عشق؛ هم مهابت دارد و هم مهرباني. همين دوگانه جذاب است که باعث مي‌شود تصوير حضرت علي عليه‌السلام براي نسل‌هاي مختلف زنده بماند: او هم مقتدر است و هم ملجأ، هم سخت‌گير در برابر ستم است و هم نرم‌خو در حق انسان‌ها.
تولد قهرماني نمادين در همه ابعاد
از دل اين عناصر-شجاعت، عدالت، ساده‌زيستي، علم و حکمت، و مهرباني- تصويري يکپارچه شکل مي‌گيرد که مي‌توان آن را »قهرمان چندبعدي« ناميد. حضرت علي عليه‌السلام در فرهنگ مردم، پهلوان ميدان است، اما پهلواني که هدفش حق است؛ حاکم است، اما حاکمي که معيارش عدالت است؛ عارف‌منش است، اما عرفانش جدا از مسئوليت اجتماعي نيست؛ و سخنور است، اما سخنش تزئيني و نمايشي نيست، بلکه راهنما و سازنده است. به همين دليل، حضور او در فرهنگ عمومي فقط در مجالس ديني خلاصه نمي‌شود؛ بلکه در قالب حکايت‌ها، پندها، تعبيرها، و ارزش‌هاي اخلاقي روزمره جريان دارد و به مردم امکان مي‌دهد درباره عدالت، انسانيت، قدرت و اخلاق با زباني ملموس و آشنا حرف بزنند.
در مجموع بايد گفت حضرت علي عليه‌السلام براي فرهنگ عامه، »نامِ يک فضيلت واحد« نيست، بلکه مجموعه‌اي از فضيلت‌هاست که در يک شخصيت تجسم يافته‌اند. همين تجسم‌يافتگي است که او را به قهرمان تبديل مي‌کند: قهرمان کسي است که مردم بتوانند در او آرزوهاي اخلاقي و اجتماعي خود را يکجا ببينند-آرزوي عدالت در برابر ستم، شجاعت در برابر ترس، دانايي در برابر جهل، و مهرباني در برابر خشونت.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از مهر، از اين رو، حضرت علي عليه‌السلام در ذهن مردم صرفاً يادآور گذشته نيست؛ معيار سنجش اکنون و افقِ مطلوب آينده نيز هست.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com