آذربايجان غربي خاستگاه آيين‌ها و سنت‌هاي کهن محرم

  به گزارش آرازآذربايجان، با فرارسيدن ماه محرم، شهرها و روستاهاي آذربايجان غربي رنگ و بوي عزا به خود مي‌گيرند. کوچه‌ها و خيابان‌ها سياه‌پوش مي‌شوند و نواي»يا حسين« از هر گوشه به گوش مي‌رسد. طبل‌ها و سنج‌ها بار ديگر به صدا درمي‌آيند و دسته‌هاي سينه‌زني و زنجيرزني در سوگ سيد و سالار شهيدان به حرکت در مي‌آيند.در اين ديار، خدمت در دستگاه امام حسين(ع) محدود به سن و سال نيست. کودکان، نوجوانان، جوانان و سالخوردگان هر يک به سهم خود در برپايي آيين‌هاي عزاداري نقش دارند.
آذربايجان غربي ميراث‌دار آيين‌هاي کهني است که نسل به نسل حفظ شده‌اند. سنت‌هايي همچون توغ‌گرداني يا علم‌گرداني، تعزيه‌خواني، شاه‌حسين‌گويان و ديگر مراسم مذهبي همچنان با شکوه برگزار مي‌شوند. آيين‌هايي که افزون بر جنبه‌هاي معنوي، زمينه‌ساز تقويت پيوندهاي اجتماعي هستند و فقير و غني را در کنار يکديگر جمع مي‌کنند تا در مکتب عاشورا، درس ايثار، همدلي و آزادگي بياموزند.
توغ گرداني (علم گرداني) سنتي با بيش از صد سال قدمت
علم‌گرداني در اين ديار قدمتي ديرينه دارد و به روايتي در برخي از روستاها علم‌هايي با قدمت چند صد ساله ماندگار شده که هر سال با فرا رسيدن محرم در دستان عزاداران حسيني قرار گرفته و نذري‌هاي عاشقان اهل بيت عصمت و طهارت (ع) را در خود جاي مي‌دهند.علم‌ها حرمت و قداستي دارند و به گفته بزرگان، پيرمردان و پيرزنان و آنان که عمري مراسم عزاي حسين (ع) را در اين ديار تجربه کرده‌اند علم‌ها کوچه به کوچه، روستا به روستا و محله به محله مي‌گردند تا تداعي کننده صحنه کربلا و علمداري بزرگ علمدار دشت نينوا باشند.
کانون اصلي علم‌گرداني در آذربايجان‌غربي روستاي »عرب‌لوي دره« اروميه است. در اين روستا علم‌هايي با قدمت طولاني وجود دارد؛ البته مشابه اين آيين در روستاهاي»ديزج تکيه« و »کولق« نيز با شکوه خاصي برگزار مي‌شود.علم‌گرداني اروميه در سال 1394 هجري شمسي به شماره 1133 در فهرست آثار ناملموس معنوي کشور به ثبت رسيده است.
امام حسين »سو فراسي« با شکوهترين سفره ماه محرم
برپايي»امام حسين سوفراسي« يا سفره امام حسين(ع) يکي از آيين‌هاي ريشه‌دار و پررنگ ماه محرم در آذربايجان غربي است. مردم اين منطقه معتقدند هر لقمه‌اي که از اين سفره برداشته شود، سرشار از برکت است و سال‌هاست روايت‌هاي فراواني درباره آثار معنوي و شفابخش آن نسل به نسل نقل مي‌شود.
تعزيه‌خواني ميراث ناملموس و سنت کهن محرم در آذربايجان غربي
مسجد مهدي‌القدم اروميه که بنا به قولي ميزبان قدوم مبارک امام زمان (عج) در سال‌هاي دور بوده، بيش از 60 سال است با ابتکار اهالي منطقه آيين تعزيه‌خواني را ميزباني مي‌کند و هزاران مشتاق اهل‌بيت عصمت و طهارت (ع) در اين مکان گرد هم مي‌آيند تا براي امام‌حسين (ع) و اصحاب آن حضرت اشک ماتم بريزند.در اروميه آيين تعزيه‌خواني در خصوص واقعه کربلا با حضور تيم‌هاي زبده نمايشي و حتي افرادي که به‌صورت تجربي در اين مسير پا گذاشته‌اند، برگزار مي‌شود که يکي از مهمترين و با قدمت‌ترين آنها تعزيه‌خواني در محله مهدي‌القدم اروميه است.
تعزيه‌خواني در روز عاشورا در برخي روستاهاي شهرهاي اروميه، خوي، سلماس و ماکو هم برگزار مي‌شود ولي بزرگترين تعزيه‌خواني آذربايجان‌غربي در »مسجد مهدي‌القدم« اروميه برپا شده و گروه‌هاي مختلفي از عزاداران در اين مراسم حضور مي‌يابند.مسجد تاريخي »مهدي‌القدم« اروميه در خيابان حب نقي (سرداران) قرار گرفته و امروزه به قدمگاه حضرت ولي عصر (عج) مشهور است. بيش از 2 قرن پيش در دوران قاجاريه به هنگام مرمت مسجد قطعه سنگي زير خاک نمايان شد که متبرک به جاي پاي حضرت امام زمان (عج) بود و امروزه در ضريحي در داخل مسجد نگهداري مي‌شود.تعزيه خواني و شبيه خواني هم در سال 1388 به شماره 73 در فهرست ميراث ناملموس کشور به ثبت رسيده است.
خيمه سوزندان سنت قديمي روز عاشورا
همه ساله به ياد آتش زدن خيمه‌هاي اهل بيت ابا عبدالله الحسين(ع) در صحراي کربلا، روز عاشورا در اروميه آيين خيمه سوزاندن انجام مي‌شود، تعدادي چادر که با پارچه‌هاي سبز آذين بندي شده بعد از اقامه نماز ظهر عاشورا و همزمان با ساعات شهادت سالار شهيدان و سرور آزادگان عالم در ميدان کربلا، به آتش کشيده مي‌شود.
نمايش خيمه سوزاندن از قديمي‌ترين آيين‌هاي روز عاشوراست که همه ساله گروه کثيري از مردم از نقاط مختلف استان براي ديدن اين نمايش به اروميه مي‌آيند محل اصلي نمايش خيمه سوزاندن مسجد مهدالقدم اروميه است که در روز عاشورا با استقبال پرشور و بي نظير عاشقان عصمت و طهارت (ع) روبرو مي‌شود.همچنين نظير اين مراسم در شهرهاي خوي، نقده، سلماس و مياندوآب نيز برگزار مي‌شود.
شاه حسين گويان (شاخسي) سنت ديگر محرم در آذربايجان غربي
اين مراسم از چند روز مانده به ماه محرم شروع و تا دهمين روز از اين ماه و ظهر عاشورا ادامه دارد. در زبان ترکي آذربايجاني، مردم به اين مراسم »شاخسي« مي‌گويند که مخفف واژه »شاه‌ حسين« است و عزاداران در مراسم شاه‌ حسين ‌گويان، چوبي را از زمين تا فرق سر خود حرکت مي‌دهند در حاليکه هماهنگ پاهاي خود را به زمين مي‌کوبند وقتي که چوب به سمت پايين آورده مي‌شود گروهي با صداي بلند نداي شاخسِي (شاه‌ حسين) و زماني که چوب به سرشان نزديک مي‌شود گروه ديگر با صداي بلند نداي واخسِي (واي‌ حسين) سر مي‌دهند.اين حرکت به نشانه جنگ ياران حسين بن علي(ع) با ياران يزيدبن معاويه در صحراي کربلا برگزار مي‌شود و علاوه بر نداي »شاخسي واخسي«، همچنين حيدر، صفدر، مظلوم، حسين، »سوسوز حسين و عطشان حسين« از جمله شعارهايي است که گروه‌هاي شاه حسين گويان در حين حرکت منظم خود سر مي‌دهند.
زنجيرزني سنت ديگر محرم در آذربايجان غربي
زنجيرزني از جمله آيين‌هاي ديرينه و ريشه‌دار ماه محرم در آذربايجان غربي است که هر سال با شکوه خاصي در شهرها، روستاها و مناطق مختلف استان برگزار مي‌شود. دسته‌هاي زنجيرزني با حضور در مساجد، حسينيه‌ها، امامزادگان و خيابان‌ها، ارادت و عشق خود را به حضرت اباعبدالله الحسين(ع) و ياران باوفايش ابراز مي‌کنند.مراسم زنجيرزني از روزهاي پاياني ماه ذي‌الحجه و آغاز محرم رونق مي‌گيرد و با فرارسيدن تاسوعا و عاشورا به اوج خود مي‌رسد. در اين روزها، عزاداران در قالب دسته‌هاي مختلف سازماندهي شده و به صورت منظم در مساجد، حسينيه‌ها، مصلاها و ديگر اماکن مذهبي به سوگواري مي‌پردازند.
محرم در آذربايجان غربي جلوه‌اي ويژه و متفاوت دارد. مردمان اين ديار نه تنها امروز، بلکه در طول دهه‌ها و نسل‌هاي گذشته، ارادت و عشق خود به اهل بيت عصمت و طهارت(ع) را با آيين‌ها و مراسمي باشکوه به نمايش گذاشته‌اند و با شور و اخلاص در سوگ سيدالشهدا(ع) عزاداري کرده‌اند.با فرارسيدن تاسوعا و عاشورا، شور و حماسه حسيني به اوج خود مي‌رسد. خيابان‌ها، مساجد، حسينيه‌ها و تکايا مملو از عزاداراني مي‌شود که با سينه‌زني، زنجيرزني و مرثيه‌خواني، ياد حماسه جاودان کربلا را زنده نگه مي‌دارند. شکوه و گستردگي مراسم عاشورا در اين ديار چنان است که هر سال جلوه‌اي کم‌نظير از عشق و دلدادگي مردم به امام حسين(ع) و فرهنگ عاشورا را به نمايش مي‌گذارد.