گنجينه‌هاي گياهي آذربايجان غربي در آستانه انقراض

 اين سرزمين کهن، گنجينه‌اي از تنوع زيستي را در خود جاي داده و گونه‌هاي گياهي ارزشمندي که برخي در معرض خطر انقراض قرار دارند، در دل خود پرورانده است، اما در کنار اين نعمت خدادادي، چالشي ديرينه خودنمايي مي‌کند. برداشت‌هاي غيراصولي و ناپايدار که ميراث طبيعي اين منطقه را در معرض تهديد جدي قرار داده است.
يکي از اهالي روستاي گزگسک پيرانشهر گفت: جمع‌آوري سبزي‌هاي کوهي و برخي گياهان دارويي، در ديرباز بخشي از معيشت خانوارها بوده است. ما اين کار را بر اساس تجربه و شناخت محلي انجام مي‌داديم و معمولاً ميزان برداشت محدودتر بود،. اما امروز به علت شرايط اقتصادي و کمبود درآمد، فشار براي برداشت بيشتر شده است.
اين بانوي روستايي با بيان اينکه ما آگاهيم که برداشت بي‌رويه مي‌تواند به کاهش جمعيت گونه‌هاي باارزش و حتي ناپديد شدن آن‌ها منجر شود، گفت: اگر آموزش‌هاي عملي در کنار برنامه‌هاي خريد يا حمايت از برداشت اصولي ارائه شود، آمادگي داريم نقش بيشتري در حفاظت از اين منابع ايفا کنيم.
يکي از بهره برداران مراتع حومه اروميه نيز گفت: گياهان کوهي براي ما تنها يک محصول نيستند بخشي از طبيعت و دانش بومي منطقه‌اند و در مواردي هم براي مصرف خانوادگي و هم براي فروش استفاده مي‌شوند.
وي ادامه داد: در سال‌هاي اخير برخي گونه‌ها که قبلاً بيشتر ديده مي‌شدند، اکنون کم‌پشت‌تر و محدودتر شده‌اند. همچنين برداشت توسط افراد غيرمطلع يا خارج از الگوي صحيح، احتمال آسيب به رويشگاه‌ها را افزايش مي‌دهد.
اين بهره بردار اظهار کرد: ما مي‌خواهيم بدانيم چه گونه‌هايي حساس هستند و برداشت از آن‌ها بايد با چه ضوابطي انجام شود. مديريت بايد به گونه‌اي پيش برود که حفظ منابع طبيعي با منافع اقتصادي مردم در تضاد قرار نگيرد. اگر برنامه‌هاي احيا، تکثير و آموزش برداشت اصولي همراه با ايجاد جايگزين اقتصادي اجرا شود، حفاظت از اين منابع نيز براي مردم قابل تحقق‌تر خواهد بود.
مژگان لارتي، محقق بخش جنگل و مراتع مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان غربي، با ابراز نگراني از روند کنوني برداشت بي رويه، افزود: امروزه بخش قابل توجهي از گونه‌هاي گياهي و دارويي از عرصه‌هاي طبيعي برداشت مي‌شود. اين روند مي‌تواند باعث کاهش چشمگير جمعيت گونه‌هاي پرمصرف و نادر شده و حتي در مواردي به انقراض آن‌ها منجر شود. وي با تأکيد بر پيامدهاي نامطلوب اين برداشت‌هاي بي‌رويه، افزود: نوسان در مواد مؤثره و افت کيفيت محصول، از ديگر پيامدهاي مستقيم برداشت غيراصولي است که ارزش اقتصادي و دارويي اين گياهان را کاهش مي‌دهد. اين موضوع نه تنها بر معيشت بهره‌برداران بلکه بر چرخه اکوسيستم منطقه نيز تأثير منفي مي‌گذارد.
وي گفت: با توجه به کاهش شديد منابع آب و محدوديت‌هاي ناشي از آن، برنامه‌ريزي براي کشت اغلب گياهان دارويي به‌جز چند گونه بازارپسند نظير آويشن، گل‌محمدي، اسطوخودوس، رزماري، سياه‌دانه و زيره ـ عملاً امکان‌پذير نبوده و در صورت اجرا نيز به‌صورت بسيار محدود انجام مي‌شود. در شرايط کنوني، کشت گونه‌هاي دارويي کوهي از نظر اقتصادي مقرون‌به‌صرفه نيست، بنابراين تمرکز اصلي فعاليت‌ها بر ارتقاي شيوه‌هاي برداشت اصولي و پايدار اين گونه‌ها از عرصه‌هاي طبيعي قرار دارد.
لارتي در ادامه به راهکارهاي کليدي براي حفاظت و بهره‌برداري پايدار از اين منابع ارزشمند اشاره کرد و گفت: راهبرد اصلي ما در حفاظت و بهره‌برداري از گياهان دارويي، مجموعه‌اي از اقدامات هماهنگ است. اين راهبرد شامل کاهش کشت ديم گونه‌هاي مقاوم در منابع طبيعي، ترويج و نظارت بر برداشت اصولي، اهلي‌سازي و تکثير گونه‌هاي در معرض خطر و همچنين احياي رويشگاه‌هاي تخريب شده مي‌شود.
اين محقق اظهار کرد: در مرکز تحقيقات تلاش مي‌کنيم تا با ارائه دانش فني و يافته‌هاي پژوهشي، اين رويکردها را به بهترين نحو عملياتي کنيم.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايسنا، در مجموع برداشت‌هاي غيراصولي، تهديدي جدي براي انقراض گونه‌هاي ارزشمند و افت کيفيت منابع طبيعي محسوب مي‌شود. لذا با تکيه بر دانش بومي، آموزش جوامع محلي، ارائه راهکارهاي اقتصادي پايدار و همکاري ميان‌بخشي، مي‌توان ضمن حفظ اين ميراث گرانبها، از ظرفيت‌هاي اقتصادي آن نيز به شکلي مسئولانه بهره‌مند شد.
از طرفي نيز مديريت بهره‌برداري بايد با درک واقعيت‌هاي اقتصادي-اجتماعي منطقه، به سمت حفظ و احياي رويشگاه‌ها و ترويج شيوه‌هاي برداشت پايدار گام بردارد.