چرا لايروبي پشت سدها تقريبا غيرممکن است

طي سال‌هاي گذشته مباحثي در مورد پر شدن سدها از رسوبات گل و لاي و پايين آمدن حجم ذخيره آب مطرح شده و گفته مي‌شود که حوزه آبريز برخي سدها فرسايشي است و رسوبات زيادي وارد اين نوع سدها مي‌شود و نياز است که لايروبي از اين سدها انجام شود.
اما بررسي کارشناسي نشان مي‌دهد که معمولا رسوب زدايي و لايروبي در سدهايي که مشکل حاد رسوبي دارند اتفاق مي‌افتد و با مطالعات هيدروگرافي که در درياچه سدها انجام مي‌شود، با توجه به شرايط رسوبي مخزن عمليات رسوب‌زدايي و لايروبي برنامه ريزي مي شود که اين موضوع درباره سدهاي کشور صدق نمي‌کند. هر سدي طول عمر خود را دارد، حوزه آبريز برخي سدها فرسايشي است و رسوبات زيادي وارد اين نوع سدها مي‌شود، اما برخي ديگر از سدها مشکل آورد رسوب ندارند و سال‌ها عمر مي‌کنند.در اين راستا، حميد منصوري - کارشناس ارشد اقليم شناسي - ، اظهار کرد: رسوب زدايي و لايروبي در سدهايي که مشکل حاد رسوبي دارند اتفاق مي‌افتد و با مطالعات هيدروگرافي که در درياچه سدها انجام مي شود، با توجه به شرايط رسوبي مخزن عمليات رسوبزدايي و لايروبي برنامه ريزي مي شود. همزمان با آبگيري سدها که معمولا در ماههاي فروردين و ارديبهشت انجام مي شود، بر اثر بارش‌هاي بهاري و ذوب برف هاي ذخيره شده از زمستان با شکل گيري سيلاب علاوه بر آبگيري و افزايش حجم ذخيره آب، رسوباتي نيز وارد درياچه سدها مي‌شود.
وي افزود: پس از اتمام فصل آبگيري و سيلابي با توجه به روند ته نشيني رسوبات با انجام عمليات لايروبي و رسوبزدايي حجم زيادي از بار رسوبي معلق را مي توان تخليه کرد، معمولا اين عمليات هر ساله در سد هاي مختلف و بازگشايي دريچه هاي تخليه تحتاني انجام مي شود و اين موضوع با توجه به وضعيت منابع آبي و سيلاب هاي شکل گرفته در حوضه هاي آبريز سد ها برنامه ريزي هاي لازم براي انجام عمليات جت زني و تخليه بخشي از رسوبات سدها بررسي و اجرا مي شود، با توجه به بافت زمين شناسي حوضه آبريز و موقعيت و ساختگاه سدهاي مختلف در صورتي که مشکل حاد رسوبي نداشته باشند، نياز به لايروبي نخواهند داشت. نرخ رسوب گذاري سدها چقدر است؟ به گفته منصوري نرخ رسوبگذاري سالانه سدها (درصد از دست دهي حجم مخازن) در ايران در حدود 0.75 درصد تخمين زده مي‌شود که در مقايسه با مقدار متوسط جهاني (1 درصد) در حد قابل قبول است، اين مقدار در اروپا در حدود 0.2 درصد، متوسط خاورميانه حدود 1.5 درصد و چين 3.2 درصد است.
اين کارشناس ارشد اقليم شناسي تاکيد کرد: بحث رسوبات يکي از دغدغه‌هاي مهم بوده چرا که بحث لايروبي سدها به دليل مشکلات فني و اجرايي و ... امکان پذير نيست و اين کار هزينه بسيار بالايي دارد که انجام آن را ناممکن مي سازد؛ اما از سوي ديگر بارندگي در ارتفاعات و زمين‌هاي بالا دست سد بدون توجه به اين مسئله خاک‌ها و سنگ ريزه‌ها را شسته و به مرور بر لايه‌هاي کف سدها انباشته مي‌کند و عمر سدي را که با کلي هزينه ساخته شده است کاهش مي‌دهد و صدمات جبران ناپذيري را وارد مي‌کند.
وي تصريح کرد: بنابراين به دلايل مختلف امکان لايروبي سدها وجود ندارد و تنها کاري که مي‌شود کرد اين است که در فصل سيلاب دريچه‌ها باز شود تا بخشي از گل و لايي که در درياچه قرار دارد تخليه شود.
منصوري همچنين گفت: هرچند گفته مي شود که در دنيا شيوه‌هاي مختلفي براي تخليه سدها وجود دارد، اما اعتقاد داريم که ساير کشورها نيز هيچ گاه سدي را لايروبي نمي‌کنند چون کاري پرهزينه و سخت است. بنابراين بعد از پر شدن يک سد از رسوبات، سد ديگري مي‌سازند. بهترين شيوه کاهش رسوبات در مخازن سدها گسترش آبخيزداري است و اگر بتوانيم از پر شدن سدها از رسوبات جلوگيري کنيم، بهترين راه حل در مقطع کنوني است چرا که آبخيزداري در بالادست سدهاي کشور کمک مي‌کند که سطوح خاک بالادست سدها شسته نشود و به سمت سدها حرکت نکند.اين کارشناس ارشد اقليم شناسي همچنين توضيح داد: آب رودخانه نسبت به آب مخزن سدها دو تفاوت عمده دارد يکي اينکه از آن گل آلودتر است و دوم آنکه سردتر است. اين دو خاصيت باعث مي شود که آب رودخانه سنگين تر از آب مخزن باشد. بنابراين جريان آب پس از ورود به مخزن در قسمت تحتاني مخزن در همان زير آب و در امتداد شيب به حرکت خود ادامه مي دهد. در مخزن يک لايه بندي از نظر آب به وجود مي آيد. جريان زيرين آب گل آلود پس از آنکه به قسمت انتهايي مخزن رسيد به صورت عمودي بالا آمده و دوباره به سمت عقب برگشت مي کند و در يک مسير بيضي شکل جريان پيدا کرده و با آب داخل مخزن مخلوط مي شود و چنانچه مخزن پر از آب باشد قسمتي از جريان از سرريز سد خارج مي شود.
منصوري با بيان اينکه از نظر فني و کارشناسي لايروبي پشت برخي سدها امکان‌پذير نيست. ضمن اينکه بارندگي رخ نداده که آب در مسير جريان را پيدا کند گفت: همانگونه که مي‌دانيد براي پنج سال مداوم و اکنون که وارد سال ششم شديم، در حالي که بارندگي انجام نشده و لايروبي راهکاري دقيق در کوتاه‌مدت براي گذر از اين شرايط نيست.
وي تاکيد کرد: بنابراين به بارش باران نياز داريم و در مقابل در نقطه مصرف يعني شهرها هم بايد مديريت مصرف رخ دهد تا آبي که اکنون در مخازن وجود دارد، مديريت شود تا به زمان بارش‌ها برسيم. همچنين توصيه مي‌شود در اين شرايط شهروندان مصارف غيرضروري خود را کمتر کنند و نسبت به الگوي مصرف طبيعي و نرمال، مصرف را انجام دهند تا بتوانيم از شرايط خشکسالي عبور کنيم.
به گفته اين کارشناس ارشد اقليم شناسي، کشور ما در نوار خشک کره زمين واقع شده بنابراين بارندگي آن به صورت طبيعي کمتر از 250 ميلي متر است و بارگذاري واحدهاي جمعيتي، صنعتي و الگوي کشت ما بايد متناسب با 250 ميلي متر باشد.
وي با تأکيد بر اينکه اگر بارگذاري بيشتر از ذخيره 250 ميلي متر باشد، با چالش يا تنش آبي مواجه مي شويم، تشريح کرد: در حال حاضر راهکاري که در حوزه کشاورزي پيگيري مي‌کنيم، رعايت الگوي کشت است. يعني متناسب با ظرفيت آبي که وجود دارد، کشاورزي انجام شود. در تهران ميزان آبي که براي شرب استفاده مي‌شود، حدود 43 درصد است و همين رقم در ساير استان ها زير 7 درصد است. به همين دليل تأمين آب شرب در استان تهران اهميت زيادي دارد چراکه منابع محدودي اين آب را تأمين مي کنند. بايد خود را با اين شرايط سازگار کنيم او خاطر نشان کرد: به صورت کلي سياست‌هاي دولت و شرکت آب منطقه‌اي به سمت و سويي مي‌رود که با مديريت مصرف و رعايت الگوي کشت، خدمات، صنعت شرايط پيش آمده را پشت سر بگذاريم، وگرنه خشکسالي و کم آبي ذات اقليم منطقه ماست و بايد خود را با اين شرايط سازگار کنيم. به گزارش آراز آذربايجان به نقل از ايسنا، منصوري گفت: يک الگوي مصرفي در حوزه آب شرب، صنعت و کشاورزي وجود دارد و زماني که مصرف بيش از الگوي منطقي و علمي باشد، به آن مصرف بي رويه يا مصرف اضافي مي‌گويند. شعار ما رعايت الگوي مصرف در حوزه‌هاي مختلف است که همکاران ما در اقداماتي را در زمينه ترويج، آموزش و ارتقاي آگاهي‌هاي عمومي همانند تبليغات انجام مي‌دهند.
Arazazarbaijan.aghtesadi@gmail.com