چرا سينما هنوز به کتاب وفادار است

در آغاز کلمه بود و بعد تصوير پديد آمد. وقتي برادران لومير در سال 1895، نخستين نمايش عمومي فيلم‌شان را در کافه‌اي در پاريس برگزار کردند، ادبيات قرن‌ها پيش از اين خلق شده بود و طرفداران خودش را داشت. سينما هنري نوپا و جوان بود و دست‌اندرکاران اين هنر خيلي زود فهميدند براي رسيدن به پويايي و شکوفايي به ادبيات و داستان‌هاي جذاب نيازمندند.پس سينما خيلي زود خودش را در پيوند با ادبيات ديد. در واقع، سينماگران از همان سال‌هاي اوليه متوجه شدند که براي تبديل يک »تصوير متحرک« به يک »داستان منسجم«، به ادبيات نياز دارند.
سينما آمده بود تا از جهت قصه‌گويي و روايت جاي ادبيات را در قرن نوزدهم بگيرد و به سرگرمي غالب مردم بدل شود و از اين جهت بايد برخي ويژگي‌هاي ادبيات را عاريه مي‌گرفت. همچنين کلمه و تصوير از اين نظر که هر دو پديده‌اي بصري هستند و توسط چشم دريافت مي‌شوند، با هم اشتراک دارند.هنگامي که سينما خود را به‌عنوان رسانه‌اي براي روايتي سرگرم‌کننده پذيرفت، ادبيات را به مثابه منبعي غني از داستان‌ها در آغوش گرفت. روندي که تا امروز ادامه يافته است. بررسي تاريخ سينما نشان مي‌دهد که اين هنر در آغاز، موضوعات خود را از ادبيات و شيوه‌هاي بياني تئاتر وام گرفته است. از اين‌رو مي‌توان گفت رمان نقشي بنيادين در شکل‌گيري زبان سينما ايفا کرده است.فيلمسازان دريافتند که ادبيات و سينما به سبب روايي بودن مي‌توانند با هم پيوند برقرار کنند و رابطه دو سويه و تنگاتنگ اين دو هنر خيلي زود شکل گرفت. سينما از سابقه تاريخي، محبوبيت مردمي و تکنيک‌هاي بياني ادبيات بهره برد و براي ادبيات هم نوآوري‌هاي روايي سينما و تصاويرش جذاب بود. دقيقاً مثل نظر منتقدان ادبي که بهترين شاخصه يک نوشته خوب را تصويري بودنش مي‌دانند.سينما براي مدت زماني طولاني در سايه کلمه مکتوب زيسته و زبان سينمايي آن، که ريشه در روايت ادبي دارد، هنوز نيز اعتبار خود را حفظ کرده است. ريشه‌هاي اقتباس ادبي در سينما تقريباً به اندازه خودِ اختراع سينما قدمت دارند.
ادبيات عاملي براي غناي سينما
سوزان سانتاگ در کتاب خود به نام »در برابر تقسيم« مي‌نويسد که تاريخ سينما تکرار تاريخ نوول (ادبيات) است. آندره بازن، از مطرح‌ترين نظريه‌پردازان حوزه سينما از اقتباس دفاع مي‌کند و آن را نه تهديدي براي ادبيات، بلکه عاملي براي غناي سينما مي‌داند.سينما و ادبيات هر دو مشتاقان خود را در سراسر جهان دارند و هر چه مي‌گذرد طرفداران هر دو حوزه، بيشتر به پيوند محکم آن پي مي‌برند. به ويژه آنکه در سال‌هاي اخير با گسترش پلتفرم‌هاي نمايش خانگي، اقتباس ادبي جان تازه‌اي گرفته است. سريال، به‌نوعي پاسخ امروز سينما به پيچيدگي رمان است.سريال‌هايي مانند »سرگذشت نديمه« (بر اساس رمان مارگارت اتوود)، »بازي تاج و تخت« (اقتباس از مجموعه رمان‌هاي جرج آر. آر. مارتين) و »شرلوک« (بازخواني مدرن آثار آرتور کانن دويل) نشان مي‌دهند که روايت‌هاي ادبي در قالب سريال، امکان بسط و وفاداري بيشتري يافته‌اند.ادبيات منبع اصلي فيلمنامه‌هاي سينمايي است. سينما در سراسر تاريخ خود، همواره به روايت نياز داشته و ادبيات اين روايت‌ها را به وفور در اختيارش قرار داده است. بخش قابل‌توجهي از آثار مکتوب، محتوايي آماده و مناسب براي اقتباس سينمايي دارند. در حقيقت، اقتباس از بدو تولد سينما، يکي از ارکان بنيادين آن بوده است.سينماگران با اقتباس از کتاب، به گنجينه‌اي از جزئيات دسترسي پيدا مي‌کنند. در ژانرهايي مثل فانتزي يا علمي-تخيلي (مانند ارباب حلقه‌ها يا تل‌ماسه)، نويسنده کتاب سال‌ها وقت صرف طراحي جزئيات جهان داستان کرده است. در ژانرهاي ديگر نيز رمان‌ها به سينما اجازه مي‌دهند تا به جاي تمرکز صرف بر اکشن، به واکاوي ذهني شخصيت‌ها بپردازند و فيلم‌هايي غني با شخصيت‌پردازي‌هايي درست طراحي کنند.
کمک ادبيات به ژانرهاي سينمايي
تقريباً هيچ ژانر سينمايي مهمي را نمي‌توان يافت که ريشه‌اي ادبي نداشته باشد. ژانر وحشت بدون آثار استيون کينگ، ژانر نوآر بدون رمان‌هاي دشيل همت و ريموند چندلر، و ژانر فانتزي بدون تالکين و سي. اس. لوئيس قابل تصور نيست. سينماي جهان، به‌ويژه در هاليوود، همچنان از ادبيات به عنوان بانک ايده، شخصيت و جهان داستاني استفاده مي‌کند.نگاهي گذرا به ماندگارترين فيلم‌هاي تاريخ سينما، نقش مهم ادبيات را به خوبي نشان مي‌دهد. »پدرخوانده« ساخته فرانسيس فورد کوپولا، اقتباسي از رمان ماريو پوزو است. فيلمي که نه‌تنها سينماي گانگستري، بلکه شيوه روايت قدرت و خانواده در سينما را تعريفي دوباره کرد.فيلم »فهرست شيندلر« با اقتباس از رمان »کشتي شيندلر« توماس کنيلي نشان داد اقتباس از يک رمان مستندمحور چگونه مي‌تواند به فيلم تکان‌دهنده تبديل شود. وجدان جهاني را تکان دهد.رمان کوتاه »پيرمرد و دريا« ارنست همينگوي نيز به يکي از ماندگارترين و وفادارترين اقتباس‌هاي تاريخ تبديل شد و در زمان خودش بسيار مورد تحسين قرار گرفت. به طوري که بخش زيادي از ديالوگ‌ها و تک‌گويي‌هاي دروني پيرمرد، مستقيماً از متن همينگوي برداشته شده است.وقتي رمان کوتاه استيون کينگ، »ريتا هيورث و رستگاري شاوشنک«، براي اولين بار در سال 1982 منتشر شد، به عنوان داستاني جذاب که در محدوده يک زندان اتفاق مي‌افتاد، مورد تحسين قرار گرفت. هيچ‌کس نمي‌دانست که اين داستان بعداً به يکي از مشهورترين و ماندگارترين اقتباس‌هاي کتاب به فيلم در تاريخ سينما تبديل خواهد شد.رمان کلاسيک هارپر لي، »کشتن مرغ مقلد«، مدت‌هاست که به عنوان يک شاهکار ادبي شناخته مي‌شود. انتقال آن از صفحه کاغذ به پرده سينما چالش بزرگي بود، با اين حال اقتباس سينمايي سال 1962 به کارگرداني رابرت موليگان توانست جوهره و قدرت ماندگار رمان را به تصوير بکشد. فيلم به طرز چشمگيري به رمان لي وفادار ماند و مضامين اصلي، شخصيت‌ها و خطوط داستاني آن را حفظ کرد.
فيلمسازان مولف و اقتباس
برخلاف تصور، اقتباس فقط متعلق به سينماي تجاري نيست. بسياري از فيلمسازان مؤلف، هويت شخصي خود را دقيقاً از دل اقتباس بيرون کشيده‌اند.روبر برسون با اقتباس از »خاطرات کشيش دهکده« اثر ژرژ برنانوس، سينمايي مينيماليستي و معنوي خلق کرد. آندري تارکوفسکي در »سولاريس«، رمان علمي–تخيلي استانيسلاو لم را به بهانه‌اي براي تأملات فلسفي درباره حافظه و ايمان تبديل کرد. رمان‌هاي داستايفسکي نيز بارها محل اقتباس قرار گرفته که برخي از آنها به فيلم‌هايي کالت و خاطره‌انگيز تبديل شده‌اند. در اين نمونه‌ها، کتاب نه محدودکننده، بلکه سکوي پرش سينماي مؤلف است.نگاهي به فهرست مهم‌ترين آثار تاريخ سينما نشان مي‌دهد امروز اقتباس ادبي در سينماي جهان به يک قاعده تبديل شده است. طبق آماري که تا يک دهه پيش منتشر شده بود، 85 درصد کل فيلم‌هاي برنده اسکار اقتباس بوده‌اند. همچنين بيش از 80 درصد از کل سريال‌هاي آمريکا اقتباسي بوده‌اند که 95 درصد آنها برنده جايزه امي شده‌اند.روز جهاني سينما، بهانه‌اي مناسب براي يادآوري يک حقيقت فراموش‌شده است، سينما، هرچقدر هم تصويرمحور باشد، هنوز بر شانه کتاب ايستاده است. ادبيات به سينما نه فقط داستان، بلکه عمق، شخصيت و جهان‌بيني مي‌بخشد.
به گزارش آرازآذربايجان به نقل از ايبنا، تا زماني که انسان نياز به روايت دارد، اقتباس ادبي همچنان يکي از حياتي‌ترين مسيرهاي حيات سينماي جهان خواهد بود.
.Arazazarbaiijan.farhangi@gmail.com