نگاهي به شب يلداي ايراني ها

به گزارش آرازآذربايجان، گفته شده نام »يلدا« از واژه سرياني به معناي »زايش« گرفته شده و ابوريحان بيروني آن را »ميلاد اکبر« (ميلاد خورشيد) دانسته است که مقارن با بلندترين شب سال يعني از غروب30 آذر که آخرين روز از پاييز است، تا طلوع اول دي¬ماه که اولين روز از فصل زمستان باشد، با تعبير »انقلاب زمستاني« ياد مي¬شود. از آن شب به بعد رفته رفته روزها طولاني و شبها کوتاه مي شوند.
شب يلدا به مثابه ميراث فرهنگي ناملموس ايران عزيزمان، در سال 1401 شمسي در فهرست يونسکو ثبت گرديده است. شب يلدا نه تنها يک آيين فصلي، بلکه نمادي از پيروزي نور بر تاريکي، اميد بر نا اميدي و آغاز دوباره حيات است. ريشه هاي مراسم و جشن شب يلدا عميقا در تاريخ و اساطير ايران باستان خودنمايي مي کند و مي توان از آن را کهن ترين آيين سنتي شناخته شده که ارتباط تنگاتنگي با تحولات کيهاني و چرخه حيات دارد، شناخت. ايرانيان باستان چله را به دو قسمت تقسيم بندي کرده اند: »چله بزرگ« يعني چهل روز اول فصل زمستان تا دهم بهمن ماه که سردترين زمان فصل بوده و »چله کوچک« که بيست روز باقيمانده از فصل زمستان تا شروع بهار است. در اين شب به رسم يادگار گذشتگان، آداب و رسومي به اقتضاي عادات و فرهنگ هر منطقه اي در ايران، سفره¬هايي پهن مي شود، روي زمين، روي کرسي¬هاي گرم و روي ميزهاي شب يلدا.
ميوه ها و خوراکي¬هايي رازآلود روي سفره ها چيده مي شود که نماد برکت، رزق و روزي، عشق، محبت، ايمان، روشنايي و سلامت است: انار، هندوانه، آجيل و خشکبار، خوراکي هاي محلي و نمادين؛ که انار با دانه هاي فراوان و رنگ قرمز در اين سفره نشان از منشاء گرما، باروري، برکت و فراواني بوده و هندوانه به دليل ظاهر گرد، دروني سرخ و آبدار نمادي از خورشيد است که بدن فرد را در طول زمستان از سرما و بيماري حفظ مي کند، آجيل و خشکبار همچون مغز پسته، گردو، بادام، فندق، کشمش، مويز، سنجد، گندم برشته (قاوورقا) انگور(ميلاق) و ميوه هاي خشک شده همچون برگه زردآلو، توت، آلو و ... نمادي از ذخيره سازي، سخاوت ميزبان و آمادگي براي روزهاي سخت و طولاني زمستان است.
در کنار آنها خوراکي هاي محلي و نمادين هر منطقه با مفهوم خاص خود سفره شب يلدا را پررنگ و دلنشين تر مي کند.
اين خوراکي ها شامل انواع نانها و شيريني¬جات محلي، انواع آش، معجون برف و شيره، و در آذربايجان غربي نيز انواع حلوا (حلواي هويج، حلواي گردو، حلواي شيره انگور) زينت بخش سفره اين شب هست. در اصفهان (چله زري)، بوشهر، چهارمحال و بختياري (آش کشک)، خراسان (کف‌زني يا کفبيخ)، و فارس (حافظ‌خواني جدي) بيشتر به چشم مي خورد.
شب يلدا آداب و رسوم متنوع و فراوان اين ديار کهن را در سينه خود جاي داده است. از جمله اين آداب بسيار دل انگيز و اجتماعي در شهرهاي مرکزي و غربي و شايد همه جاي ايران، بردن خُنچه (سيني پر از هدايا همچون يک قطعه طلا، لباس و شيريني هاي محلي، حلوا، ميوه و...) از سوي خانواده داماد به منزل نوعروس است که خود نمادي از پذيرش و احترام به عروس و خانواده وي بوده، با دادن هديه‌ها اجازه تازه عروس را از پدر و مادرش مي‌گيرند تا در مراسم شب يلدا در منزل داماد حاضر شود.
در شب يلدا خانواده ها براي شب نشيني در منزل يک ميزبان جمع مي گردند که در رسم و فرهنگ اين مرز و بوم اکثراً ريش سفيد و بزرگ طايفه مي باشد، که وي با چيدن سفره شب يلدا در راستاي حفظ فرهنگ و رسومات و صله ارحام، اين وظيفه را در نهايت مهر و عطوفت خالصانه بر دوش مي کشد و با گشاده رويي از جوانان طايفه در کنار خانواده¬هايشان استقبال نموده هم آنان را تشويق به سخاوت، اخلاق¬مداري و رعايت احترام به بزرگترها مي کند وهم حاضران در جمع با گفتگو، بگو و بخندهاي صادقانه و بي ريا، شاهنامه خواني، تفأل گرفتن با اشعار عرفاني، عاشقانه و حکيمانه ديوان حافظ، خوانش باياتي (در مناطق آذري نشين) ضرب¬المثل، غزل خواني و توضيح آن، و نقل خاطرات شيرين، لطايف و نکات طن آميز و روايت داستانهاي کوتاه کهن، نواختن يکي از آلات موسيقي سنتي همچون سه تار، ني، دف و ساز عاشيقي آذربايجان، آن شب را خوش و خاطره انگيز مي کنند. فرهنگ، آداب، رسومات و نيز تجارب فراواني را با محبت و طمأنينه به »راهيان شب يلدا« انتقال مي¬دهند و اين خود باعث تحکيم پيوند بين خانواده ها، فاميل و هموطنان ايران مي گردد.
اميد که با برپايي چنين آيين¬هاي مردمي – تاريخي و شب نشيني¬هاي فاميلي ساده و سرشار از مهرباني و فرهنگ، همراه با خانواده ها، در راستاي توجه به اهميت اين قبيل دورهمي¬هاي خانوادگي، در پايبندي به اميد و روشنايي، همچنين حفظ هويت فرهنگي و اخلاقي، آداب و رسوم ديرينه وانسجام اجتماعي کشورعزيزمان کوشا باشيم.