سلامت روح و جسم در باتلاق فضاي مجازي

خورشيد هنوز کامل طلوع نکرده اما صفحه گوشي از نيمه‌شب تا همين حالا يک لحظه هم خاموش نشده است. پيام‌ها، اعلان‌ها، ويدئوها پشت هم مي‌آيند و مي‌روند. چشم‌ها قرمز و سنگين شده، گردن کمي خم مانده و اولين فنجان قهوه قرار است جور اين خستگي را بکشد.
اين تصوير براي خيلي‌ها غريبه نيست و انگار جزئي عادي از زندگي روزمره شده است. زندگي مدرن براي بسياري از افراد در نشستن طولاني، خيره شدن بي‌پايان به صفحه‌ها و مصرف عادت‌وار چيزهايي که قرار بود موقت باشند خلاصه شده اما بدن ما براي اين حجم از استفاده طولاني‌مدت طراحي نشده و آماده نيست. نتيجه‌اش را هم هر روز مي‌بينيم؛ از گردن‌هاي خميده و سرهايي که در جاي خودشان نيستند و چشم‌هاي خسته از نور آبي صفحه نمايش تا ذهن‌هاي بي‌قرار و متابوليسمي که کم‌کم از ريتم طبيعي خود جا مي‌ماند.
کودکان در خطر
مصطفي محمديان، دکتراي تخصصي ارگونومي با بيان اين که عوارض استفاده نادرست از فناوري?هاي نوين به‌ويژه گوشي همراه و رايانه، مباحث بهداشتي روز دنيا هستند و با بروز انقلاب هوش مصنوعي به نظر مي‌رسد وضع از گذشته بدتر هم بشود، مي‌گويد: عمده‌ترين آسيبي که استفاده بي‌رويه از اين دستگاه‌ها ايجاد مي‌کند اختلالات اسکلتي‌عضلاني به ويژه در ناحيه گردن، کمر، شانه‌ها و در کساني که از گوشي همراه استفاده مي‌کنند مچ دست است.
براي کودکان در رده سني پايين و قبل از 17-18 سالگي اين آسيب‌ها مي‌تواند بسيار جدي باشد، چرا که تحت‌تأثير اين وضعيت، مورفولوژي و شکل استخوان‌بندي آنان تغيير مي‌کند و با آسيبي تا پايان زندگي مواجه مي‌شوند. به همين دليل در مقالات و تحقيقات همواره بحث بر سر اين است که چطور به کودکان آموزش دهيم تا آسيب نبينند
. آسيب‌هاي پيش رو
دکتر محمديان مي‌گويد: عارضه مهمي که بسياري از افراد جامعه ما به آن مبتلا هستند ولي از آن اطلاع ندارند عارضه»سر به جلو« است. وقتي سر در طولاني‌مدت به سمت گوشي يا رايانه خم باشد اين عارضه حادث و باعث مي‌شود سر جلوتر از تن قرار بگيرد.
وقتي سر را به حالت خم نگه مي‌داريم فشار بسيار زيادي تا 6برابر وزن سر به ديسک‌هاي بين‌مهره‌اي ناحيه گردن وارد مي‌شود که درد و مشکلات بعدي را به دنبال دارد. عارضه ديگر کج شدن سر به سمت چپ يا راست است که در اين حالت، گوش راست يا چپ به شانه همان سمت نزديک مي‌شود. يک روش ابتدايي براي تشخيص اين عارضه آن است که دست را روي استخوان برآمدگي در مفصل شانه بگذاريد. اين زائده را لمس کنيد و خطي فرضي به سمت بالا بکشيد. اين خط بايد از جلوي گوش يا نهايتا از سوراخ گوش عبور کند. وقتي خط پشت گوش قرار مي‌گيرد يعني دچار اين عارضه هستيد. متأسفانه فراواني اين عارضه در جامعه بسيار بالاست.
اختلال سندرم بينايي رايانه‌اي
اين متخصص ارگونومي مي‌گويد: مکانيسم دفاعي بدن درباره عضلات و مفاصل هم وجود دارد و به اين صورت نشان داده مي‌شود که فرد هنگام کار با گوشي يا رايانه احساس خستگي مي‌کند و درد در يکي از عضلات او شروع مي‌شود ولي همچنان ادامه مي‌دهد و همين باعث مي‌شود يک‌سري عضلات، دچار کشيدگي و برخي ديگر شل شوند.
استفاده بيش از حد از تلفن همراه يا رايانه، افراد را دچار کم‌تحرکي و چاقي و اختلالات متابوليک مثل ديابت نيز مي‌کند. محمديان مي‌افزايد: اختلال سندرم بينايي رايانه‌اي از ديگر آسيب‌هايي است که استفاده نادرست از اين فناوري‌ها به دنبال دارد و در اثر آن معمولا افراد دچار خشکي چشم، چشم‌درد و تاري ديد و در مراحل شديد، دچار سرگيجه و سردرد و حتي دوبيني مي‌شوند. اين سندرم يک آسيب جسمي جدي است که مي‌تواند منجر به اختلالات حاد بينايي و سيستم عصبي‌مرکزي شود.
وضعيت بعدي
عوارض جسماني، بيشتر به‌دليل زمان طولاني استفاده از گوشي تلفن همراه و رايانه رخ مي‌دهد يا به‌دليل طرز نشستن هنگام کار با اين دستگاه‌ها؟ دکتر محمديان پاسخ مي‌دهد: هر دو اين عوامل مؤثرند. وضعيت نشستن بسيار اهميت دارد. وقتي داريد از گوشي تلفن همراه يا رايانه استفاده مي‌کنيد، تنه بايد طوري باشد که سر و گردن خم نشده و عمودي باشد. کل تنه و ستون فقرات هم بايد به صورت استوار و مستقيم باشد.
نشستن ارگونوميک، توصيه‌اي است که براي پيشگيري از بروز عوارض ناشي از استفاده از اين دستگاه‌ها مطرح مي‌شود. در اين حالت فرد حتما بايد پشت ميز و صندلي بنشيند و سه زاويه 90 درجه را رعايت کند؛ يکي زاويه مچ پا روي سطح زمين، ديگري زاويه مفصل زانو و همچنين زاويه ران و تنه‌ بايد 90 درجه و سر هم به‌صورت مستقيم باشد.
نکته مهم اين است که وضعيت بدني نبايد در حالت ايستا بماند، يعني حتي يک وضعيت ارگونوميک را اگر در مدت طولاني نگه داريم باعث کاهش جريان خون شده و رفتار کم‌تحرک را رقم مي‌زند که خود زمينه‌ساز عوارض قلبي و عروقي و ديابت است، ضمن اين که دردهاي عضلاني و مفصلي را هم تشديد مي‌کند.
بنابراين بايد وضعيت بدني را در حالت ارگونوميک حفظ کنيم و وقتي احساس خستگي کرديم 10 دقيقه قدم بزنيم يا حرکات کششي انجام دهيم. ما مي‌گوييم بهترين وضعيت بدني، وضعيت بعدي است؛ يعني مدام بايد وضعيت بدن را تغيير دهيم تا بدن، خود را بازيابي کند و مفاصل استراحت و حرکت کنند.
اعتياد به اينترنت
صحبت از چگونگي يا محدود کردن استفاده از ابزارهاي نوين فناوري، در روزگاري که مردم روزبه‌روز بيشتر به استفاده از آنها وابسته مي‌شوند، کار آساني نيست.
آزاده، دانشجوي کارشناسي مديريت بازرگاني مي‌گويد: در ايام جنگ اسرائيل عليه ايران، وقتي که اينترنت بين‌المللي قطع شد يک روز تمام از اتاقم بيرون نيامدم. بي‌قرار و مضطرب بودم. کار چندان ضروري نداشتم که نبود اينترنت آن را مختل کرده باشد اما نمي‌توانستم بدون اينترنت و گوشي و کامپيوتر بمانم.
احساس مي‌کردم از دنيا به جايي ناآشنا پرت شده‌ام. وقتي اينترنت هست، با دوستانم که بعضي از آن‌ها خارج از ايران زندگي مي‌کنند در تماسم، يوتيوب و اينستاگرام را مي‌بينم، کتاب صوتي و پادکست گوش مي‌کنم. حتي حين ورزش کردن در باشگاه براي اين که ببينم تمريناتم را درست انجام مي‌دهم يا نه و همين‌طور براي اندازه‌گيري ضربان قلبم و گوش دادن موسيقي، به موبايل و اينترنت وصلم. حالا به نظرتان اين که با قطعي و کندي سرعت اينترنت، عصبي و بي‌حوصله بشوم غيرعادي است؟!
آزاده يکي از ميليون‌ها کاربري به شمار مي‌آيد که بخش زيادي از عادات زندگي واقعي‌اش را بر بستر دنياي مجازي تعريف کرده است. بسياري از ما نيز مثل او نمي‌توانيم حتي يک ساعت بدون موبايل يا اينترنت دوام بياوريم؛ بدون اين که حس اضطراب، بي‌حوصلگي يا فومو (ترس از جا ماندن) داشته باشيم.
همزيستيِ ناگزير
براي دانستن نظر دکتر عباس تقي‌زاده، مدرس دانشگاه، کارشناس ارتباطات و روزنامه‌نگار درباره اين که چرا ما نمي‌توانيم حتي يک ساعت در روز را بدون گوشي تلفن همراه يا اينترنت بگذرانيم با او تماس گرفتم اما يک روز تمام تلفن همراهش از دسترس خارج بود. تازه متوجه شدم که حتي در دسترس نبودن افراد فهرست گوشي?مان هم مي‌تواند ما را مضطرب کند! روز بعد که تماس گرفت گفت که تلفن همراهش در تعميرگاه بوده است.
از او خواستم از تجربه زندگي يک روز بدون گوشي بگويد. گفت که برايش يک روز کاملا عادي بوده و وقتي ديد تعجب کرده‌ام توضيح داد: به منطقه کوه‌جفتان در شهداد کرمان رفته بودم که اينترنت ندارد و موبايل هم آنتن نمي‌دهد. در مسير برگشت از اين منطقه، گوشي‌ام آسيب ديد و يک هفته از آن دور بودم. شايد باور نکنيد اگر بگويم هيچ تأثيري بر من نداشت!
البته منظورم اين نيست که عدم دسترسي به موبايل و اينترنت در زندگي، اختلال ايجاد نمي‌کند؛ چون بسياري از ارتباطات ما با ديگران از اين طريق است و بي‌خبري برايمان نگراني به دنبال دارد.
موبايل و اينترنت با زندگي ما پيوند خورده است و اگر نباشد برخي امور روزمره مثلا عمليات بانکي ما مختل مي‌شود. نسل فعلي با اين فناوري‌ها به دنيا آمده‌اند و اينترنت، جزئي از زندگي و به نوعي يکي از نيازهاي حياتي آن‌ها شده، پس طبيعي است که وقتي موبايل و اينترنت از دسترس آنها خارج شود دچار ناآرامي شوند. در اين نسل، ارتباطات واقعي اجتماعي، ضعيف و ارتباطات مجازي جايگزين آن شده است.
وقتي اينترنت را از دست مي‌دهند در واقع ارتباط با ديگران را از دست داده اند. اين وابستگي به اينترنت و شبکه‌هاي اجتماعي در طول زمان به وجود آمده و همه بايد نسبت به آن آگاه باشيم.
مهارت خودکنترلي
چطور مي‌توانيم به مهارت خودکنترلي در استفاده از اينترنت برسيم؟ تقي‌زاده پاسخ مي‌دهد: مي‌توانيم از همين فضاي اينترنت استفاده کنيم و آموزش ببينيم. ساده‌ترين راه اين است که هميشه برنامه هدف‌گذاري‌شده ذهني يا مکتوب داشته باشيم و مشخص کنيم که چه نيازي داريم؟ چه محتوايي برايمان مناسب و مفيد است و چه مدت زماني بايد از اين ابزارها استفاده کنيم؟ همچنين بايد فعاليت‌هاي جايگزين مثل پياده‌روي و ورزش و مهماني را در برنامه روزانه خود بگنجانيم و تمرين کنيم که ساعاتي از روز، تلفن از ما دور باشد يا اينترنت را قطع کنيم. کتاب خواندن يک فعاليت بسيار مفيد براي مديريت استفاده از ابزارهاي ارتباطي است.
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از سلامت نيوز،ما توأمان در حال زيست در فضاي مجازي و واقعي هستيم که قابل تفکيک از هم نيستند. در اين شرايط، شخصي که نمي‌تواند ميزان استفاده از گوشي و فضاي اينترنت را مديريت کند و وقتي از آن دور باشد احساس اضطراب و بي‌قراري مي‌کند يا مدام وسوسه چک کردن آن را دارد، بايد بداند که اين‌ها نشانه‌هايي از اعتياد به تلفن و اينترنت است و بايد براي آن چاره‌انديشي کند.