زاب ظرفيتي گم‌شده در دل جنگل‌هاي زاگرس شمالي

رودخانه زاب از دامنه‌هاي زاگرس در شهرستان پيرانشهر سرچشمه گرفته و پس از عبور از شهرستان‌هاي پيرانشهر و ميرآباد به سوي سردشت ادامه مي‌يابد و در نزديکي شهر نلاس جريان رودخانه وارد درياچه سد سردشت خواهد شد.
عبور رودخانه زاب از دل يک منطقه حفاظت شده جنگلي، زيباي اين رودخانه را دوچندان کرده است و اينکه اين رودخانه يکي از معدود رودخانه هاي جنوب آذربايجان غربي است که در تمام طول سال آب دارد و تا حالا کسي خشک شدن اين رودخانه را به ياد ندارد.
اگر از سمت پيرانشهر در امتداد جاده پيرانشهر ميرآباد را طي کنيد در همان 15 کيلومتري مسير، در منطقه بادين آباد، يکي از سرشاخه‌هاي زاب خودنمايي مي‌کند.
هر چند در سال‌هاي گذشته با احداث يک سيل‌بند و کانال بخش زيادي از آب اين سرشاخه را به سمت سد کاني‌سيب هدايت کردند اما با اين وجود هم از زيبايي تفرجگاه بادين آباد کاسته نشده است و همچنان بسياري از گردشگران و مسافران پيرانشهر براي تفريح و استراحت به تفرجگاه زيباي بادين آباد مي روند.
کانال بادين آباد به طول 4.5 کيلومتر قرار بود سالانه 180 مترمکعب آب مازاد رودخانه زاب را به سد کاني سيب منتقل کند تا آن مقدار آب به همراه آب سد کاني سيب، با استفاده از کانال به رودخانه گادر و در نهايت به درياچه اروميه منتقل شود.
اما يکي از مکان هاي زيباي اين سرشانه رودخانه زاب که راه دسترسي به آن هم آسان نيست، »کاني لوسه«است که داراي چند آبشار طبيعي و چشمه‌هاي فراواني بوده و براي رسيدن به آن بايد بيش از 2 ساعت پياده‌رويي و چندين نوبت از رودخانه عبور کرد.
در بين طبيعت دوستان اين منطقه، آبشار کاني لوسه به بهشت گم‌شده زاب شهرت دارد و با توجه به محدوديت‌هاي خاصي از جمله نظر اهالي منطقه، امکان تردد خودرو در اين مسير وجود ندارد و گردشگران تنها با پاي پياده يا موتورسيکلت مي‌توانند به نزديکي آن برسند.
آب سرد و زلال رودخانه‌اي که پس از کاني لوسه در دل اين منطقه جريان دارد، محال است که انسان را ناچار به ايستادن براي تماشا و نوشيدن از اين رودخانه پر از رمز و راز نکند.
کمي پايين‌تر از تفرجگاه بادين آباد، کم‌کم جنگل‌هاي بلوط هم در مسير جاده پيدا مي‌شوند؛ هر چه به طرف جنگل حرکت کنيد از مزارع و باغات کاسته شده و جنگل پيش روي تا کنار جاده ادامه مي‌يابد.
بعد از روستاهاي »گزگست« و »قبرحسين«، دوباره امتداد رودخانه زاب ديده مي‌شود؛ در آنجا هم تفرجگاه »پردانان« به محل تلاقي رودخانه و جنگل تبديل مي‌شود؛ اين تلاقي، زبيايي منطقه و تمايل گردشگران را براي توقف 2 چندان کرده است.
اما مساله بسيار مهمي ديگري که در اين ايام و در موج شديد گرماي هوا که منطقه را فرا گرفته است، مساله شنا در رودخانه و تمايل خانواده‌ها براي توقف در نزديکي آن است. متاسفانه با تمام زيبايي‌هايي که رودخانه زاب دارد در رسانه‌ها تنها خبرهاي مرگ و مير افراد بويژه در پايان هفته‌ها در اين رودخانه ديده مي‌شود، که خود جاي تامل و تاسف دارد. اما کمتر کسي از زيبايي‌ها و ظرفيت رودخانه زاب بويژه در زمينه گردشگري، ورزش‌هاي رودخانه‌اي و جريان دايمي آبي که مي‌توان از آن براي صنايع مختلفي از جمله پرورش ماهي هم استفاده کرد، مطلبي را بارگزاري کرده است.
نزديک ظهر بود و گرماي چله تابستان در مسير پيرانشهر به ميرآباد، دماي موتور خودرو 405 سازمان که وضعيت فني زياد مناسبي هم نداشت، به مرز هشدار مي‌رسيد و بطري آبي هم که همراه داشتم، به دليل گرماي هوا غيرقابل شرب شده بود.پس از پايين آمدن از يک سراشيبي تند، پل کوچکي قرار داشت در قسمت بالاي پل در سرشاخه‌ کوچک زاب، چند کودک در داخل آب نشسته بودند در سمت ديگر پل جمعيت زيادي هم در حال شنا و استراحت بودند.
گرمي خودرو را بهانه قرار دادم و ضمن توقف خودو دوربين عکاسي را برداشتم و هر چند در آموزش هاي عکاسي اين مطلب را شنيدن بودم که نزديک ظهر زمان مناسبي براي عکاسي نيست، اما صحنه‌هاي زياي بازي بچه‌ها داخل بستر رودخانه و شيرجه جوانان و نوجوانان در داخل قسمت عميق رودخانه، موضوعي نبود که بتوانم بدون عکاسي و ثبت اين تصاوير از آن بگذرم.
براي افرادي که خودروهاي خود را به داخل بستر و حريم رودخانه آورده بودند و برخي نيز در حاشيه رودخانه توقف کرده بودند، گويي کسي در اين منطقه به اهميت بزرگي و عظمت زاب پي نبرده يا شايد براي آنان مهم هم نبود که اکنون کشور ما با چه بحران آبي روبرو است و چگونه در رودخانه آب شيرين زاب خودروهاي خود را مي‌شستند.
با کمي فاصله از خودروها، قسمت عميقي وجود داشت که بين 2 تا چهار متر بود و مکاني هم براي شيرجه زدن شناگران ساخته شده بود. پس از آنکه با دوربين عکاسي چند قطعه عکس را از مناظر زيبايي شناي افراد در رودخانه ثبت کردم، تعدادي از افراد کنجکاو شده بودند و از دليل عکاسي من سوال مي کردند. هر لحظه به تعداد شناگران اضافه شده و هر کدام از آنان درخواست مي‌کردند که تصويري از آنان ثبت شود و سپس عکس را برايشان بفرستم، چيزي که به دليل تقاضاهاي زياد آنان غيرممکن بود.
از کودکان 6 ساله تا افراد مسن 60 و 70 ساله شنا کرده و حدود 10 نفري هم به داخل آب شيرجه مي‌زدند؛ در قسمت پايين رودخانه هم بانوان با لباس در داخل آب حرکت مي کرد و برخي هم نشسته بودند. بسياري از خانواده‌ها براي نهار همتدارک ديده بودند و برخي غذا را در خانه پخت کرده بودند و برخي در همان کنار رودخانه دست به کار شده بودند. مردي حدود 50 سالي که در رودخانه شنا مي‌کرد، براي صرف نهار و چاي زغالي پس از پايان عکاسي بنده را دعوت کرد، هر چند از يک طرف نمي‌خواستم دعوت وي را رد کنم و از طرفي ديگر، چون وي همراه خانواده‌اش آمده بود، حضور خودم را نوعي مزاحمت براي آنان احساس مي‌کردم.
پس از پايان عکاسي و تهيه فيلم که در مجموع حدود يک ساعت زمان بُرد، وسايل شنا را که با خود همراه داشتم، به خيل شناگران رودخانه زاب اضافه شدم؛ چند نفر هم نگران بودن که شنا بلد نباشم از نزديک من را همراهي مي کردند. آب خُنک زاب خستگي و گرماي هواي تابستاني را از بدن انسان مي‌گرفت و جوش و خروش رودخانه و حضور صدها شناگر جوان و پير، زيبايي زاب و بلوط هاي زاگرس را چندين برابر کرده بود.
پس از حدود نيم ساعت شنا ديگر بدنم تحمل سردي آب را نداشت و در گوشه‌اي از حاشيه رودخانه که براي همين منظور آماده شده بود، دوباره لباس‌هايم را پوشيدم و قصد داشتم به سمت خودرو حرکت کنم که مرد جواني که به همراه مادرش در کنار رودخانه نشسته بودند، مانع رفتنم شدند. پس از دقايقي مردم ميانسالي که دعوت کرده بود از راه رسيد و هر چند اسرار به رفتن کردم، قبول نکردند و چاي تازه دم زغالي را از روي آتش برداشت و سيني پر از استکان را پر کرد. راستش پس از شنا در زاب و خستگي راه، خورد اين چاي زغالي چيزي نبود که بتوانم دست رد به سوي آن بکشم و سرانجام تسليم دعوت آنان شدم.
پدر اين خانواده که از دوستداران محيط زيست پيرانشهر بود به من گفت که بسياري از مردم اين منطقه روزهاي تعطيل به دامن طبيعت زيباي اين منطقه آمده و تا غروب و تاريکي هوا در کنار رودخانه و تفرجگاه‌ها سپري مي‌کنند.
وي افزود: در کنار طبيعت‌گردي و شنا در رودخانه، هر جا زباله‌اي در طبيعت پيدا شود، توسط دوست‌داران محيط زيست جمع آوري و به مکان‌هاي خاص منتقل مي‌شود.
کاک ناصر گفت که اين فرهنگ در بين مردم اين منطقه نهادينه شده و کسي زباله را در طبيعت رها نمي‌کند اما برخي گردشگران و ميهمانان زياد با اين فرهنگ آشنايي ندارند، زباله ها را در طبيعت رها کرده که ما آن را جمع آوري مي‌کنيم.
وي با انتقاد از افرادي که خودرو خود را به بستر رودخانه آورده بودند، افزود: به شماره پلاک اين خودروها نگاه کنيد؛ همگي پلاک‌هاي غيربومي هستند و نمي‌دانند که زاب و جنگل بلوط براي ما با اهميت و ارزش حياتي دارند.
پسر جوان اين خانوده پيرانشهر که ايمان نام داشت و دانشجوي رشته حقوق بود، گفت: متاسفانه قانوني براي پيشگيري از تردد خودروها وجود ندارد در حالي که اين منطقه جنگلي، جزو مناطق حفاظت شده است.
وي افزود: علاوه بر اين اين منطقه جزو جنگل‌هاي زاگرس شمالي است که در طول بيش از ?? هزار سال گذشته تشکيل شده و به لحاظ محافظت از منابع آب و خاک، توليد محصولات فرعي، ذخاير ژنتيکي، مصارف درماني، توانايي‌هاي اکوتوريستي و ارزش‌هاي زندگي داراي اهميت زيادي است.
ايمان يادآور شد: هفته گذشته به خاطر اينکه چند نفر بدون آشنايي با فنون شنا، در رودخانه غرق شدند، حالا مسوولان به جاي اعزام شناگر و نجات غريق به منطقه و نصب تابلوهاي راهنما، با خودروهاي کمپرسي جاهاي عميق رودخانه را با ماسه و نخاله پر کردند.اين جوان افزود: هر گونه تغيير مسير رودخانه و پرکردن آن، مغاير با قوانين و مقررات است و اين گونه اقدامات تنها باعث ضربه زدن به محيط زيست اين منطقه مي‌شود.
به خانواده ايمان و چند خانواده ديگري که در اين سفر و در حاشيه رودخانه زاب با آنان آشنا شدم قول دادم در قالب يک گزارش دغدغه‌هاي آنان در زمينه رودخانه زاب و جنگل هاي بلوط اين منطقه را به گوش مسوولان برسانم.
رييس اداره حفاظت محيط زيست سردشت گفت: با نهادينه شدن فرهنگ زيست محيطي در اين منطقه، مردم خود به عنوان نگهبان و حافظان جنگل و رودخانه عمل مي‌کنند و آموزش مراقبت و حفاظت از جنگل توسط انجمن‌هاي دوست‌دار محيط زيست به ايشان ارائه مي‌شود.
هادي احمدپور افزود: عبور رودخانه زاب در اين منطقه باعث شده که در طول سال پرندگان آبزي وکنار آبزي از جمله کاکايي، حواصيل خاکستري و چنگر در حاشيه اين رودخانه لانه سازي و جوجه آوري کنند و در فصل مهاجرت نيز اين رودخانه محلي براي استراحت و تغذيه پرندگان مهاجر تبديل شود.
وي اظهار کرد: براي آگاهي گردشگران 10 تابلوي راهنمايي گردشگري و مشخصات منطقه حفاظت شده ميرآباد سردشت در طول جاده سردشت - پيرانشهر نصب شده است.
رييس اداره حفاظت محيط زيست سردشت افزود: اين تابلوهاي راهنما گردشگري در ابعاد سه متر در ?.? متر هستند و در طول جاده نصب شده و به گردشگران يادآور مي‌شود که آنان در يک منطقه حفاظت شده قرار دارند و بايد چه نکاتي را رعايت کنند.
احمدپور گفت: يکي از ويژگي‌هاي مهمي منطقه حفاظت شده ميرآباد سردشت، زيست گونه‌هاي جانوري در حال انقراض از جمله خرس قهوه‌اي، سمندر کردستاني و لاک‌پشت محميل در اين منطقه است.
وي افزود: اين منطقه به دليل ذخاير ژنتيکي و سيماي محيطي و به لحاظ داشتن تنوع زياد در گونه‌هاي گياهي و جانوري از اهميت ويژه‌اي برخوردار است و دخالت انساني در اين منطقه کمتر ديده مي‌شود.
رييس اداره حفاظت محيط زيست سردشت يادآور شد: منطقه جنگلي ميرآباد سردشت با مساحت 11 هزار و 500 هکتار در سال 1384 به منطقه حفاظت شده ارتقا يافت در اين منطقه حفاظت شده جنگلي گونه‌هاي جانواري زيست مي‌کنند که جزو گونه‌هاي در حال انقراض هستند.
وي افزود: از ديگر گونه‌هاي شاخص جانوري منطقه مي‌توان به سنجاب ايراني (با جمعيت مناسب)، گراز، گرگ، خرگوش، روباه، لک لک سفيد، کشيم بزرگ، شاه بوف، قرقي، گونه‌هايي از اردک‌ها، کاکايي، حواصيل و چرندگان کنار آبزي در اين منطقه زيست مي‌کنند.
احمدپور اظهار کرد: علاوه بر بلوط زاگرسي که 70 درصد پوشش جنگلي منطقه را تشکيل مي‌دهد، درختان ديگري از جمله وليک، زالزالک، بنه، کيکم، گردو، بادام و آلبالوي وحشي، نسترن و سماق در اين منطقه به چشم مي‌خورد.
به گزارش آراز آذربايجان به نقل از ايرنا، بسياري از کشورهاي منطقه و حتي استان‌هاي کشور در حسرت داشتن رودخانه هاي پر آبي مانند زاب هستند تا از اين ظرفيت براي توسعه و آبادني استفاده کنند.
در حاشيه زيباي رودخانه زاب و جنگل‌هاي بلوط و متراکم اين منطقه جاي واحدهاي گردشگري و بوم‌گردي خالي بود و گردشگران پس از يک روز توقف در کنار رودخانه و باقي گذاشتن زباله‌ها، سفر خود را به پايان مي‌رساندند.
هر چند نمي‌توان منکر چند واحد پرورش ماهي در بادين آباد و پردانان بود، اما اين منطقه به دليل داشتن آب کافي و نزديکي به مرز، استعداد استقرار برخي صنايع با آلايندگي کم را دارند که اين اقدام مي تواند به توسعه و شکوفايي اقتصادي منجر شود.
مساله جالب ديگر ميزباني برخي ورزش‌هاي آبي از جمله شنا و حتي قايق‌سواري در رودخانه‌ خروشان زاب و نيز برگزاري ديگر رشته هاي ورزشي از جمله مسابقات ماهيگيري در اين رودخانه است، پتانسلي که متاسفانه با ابتکار تعجب برانگيز پر کردن جاهاي عميق رودخانه به خاطر مقابله با شناي افراد ناآشنا به فنون شنا و جلوگيري از غرق شدن، مدفون شده است.
به نظر مي‌رسد استفاده از ظرفيت‌هاي اين منطقه امکاني مناسب براي عمران و آباداني منطقه است که کمک مسئولان را در اين زمينه مي‌طلبد.