تنفس ويروس مرگبار؛ افزايش نگران‌کننده موارد آنفلوانزا در ايران

 موج تازه که هم‌زمان با سرماي زودرس، بازگشايي مدارس و افزايش تماس‌هاي اجتماعي رخ داده، بار مراجعه به مراکز درماني را به‌شدت بالا برده است و متخصصان هشدار مي‌دهند مديريت اين موج تنها با تشخيص سريع، پرهيز از دارو‌هاي خطرناک و رعايت اصول ساده پيشگيري امکان‌پذير است. افزايش شتاب ابتلا از‌جمله ثبت بيش از هزار مورد مثبت در برخي استان‌ها و هفت فوتي در يزد، نشان مي‌دهد گروه‌هاي پرخطر، به‌ويژه سالمندان و بيماران زمينه‌اي، در معرض پيامد‌هاي جدي هستند.
تجربه جهاني و داده‌هاي اخير نيز حاکي از اين است که اقدامات محدودکننده مانند تعطيلي مدارس مي‌تواند انتقال ويروس را کاهش دهد، اما کارشناسان تأکيد دارند که چنين اقداماتي به‌تنهايي کافي نيست و موفقيت واقعي مستلزم اجراي هم‌زمان مجموعه‌اي از اقدامات پيشگيرانه است. متخصصان بيماري‌هاي عفوني و مراکز دانشگاهي هشدار مي‌دهند که مديريت موج کنوني تنها با تشخيص درست، پرهيز از مصرف دارو‌هاي خطرناک و بازگشت به اصول ساده پيشگيري ممکن است.
افزايش شتاب ابتلا در استان‌ها
مشاهده‌هاي استاني نشان مي‌دهد که در برخي مناطق، شتاب ابتلا ظرف روز‌هاي اخير به‌طور غيرمنتظره‌اي افزايش يافته است. در چند استان، از‌جمله کرمانشاه و کهگيلويه‌و‌بويراحمد، روند صعودي مراجعه بيماران تنفسي باعث شد مسئولان به سمت تعليق يا مجازي‌کردن کلاس‌ها حرکت کنند تا زنجيره انتقال کند شود. به گفته محمدرضا صالحي، رئيس مرکز تحقيقات مقاومت ميکروبي، مبتلايان معمولا از يک روز پيش از بروز علائم تا پنج تا هفت روز پس از شروع بيماري ناقل هستند و اين بازه در کودکان يا افراد داراي نقص ايمني طولاني‌تر مي‌شود.
او در توضيح داده که اين بازه زماني همان نقطه‌اي است که بيشترين انتقال اتفاق مي‌افتد و توصيه مي‌شود افراد مبتلا در اين دوره از تماس‌هاي غيرضروري، حضور در محل کار يا محيط آموزشي خودداري کنند. همچنين نقش خانواده‌ها در جلوگيري از انتقال درون‌خانه‌اي نيز در اين موج بيش از گذشته مورد تأکيد قرار گرفته است. يکي از مهم‌ترين نگراني‌هاي نظام سلامت در اين موج، افزايش تجويز يا مصرف خودسرانه دگزامتازون است؛ دارويي که نه‌تنها در کنترل آنفلوانزا نقشي ندارد، بلکه مي‌تواند با سرکوب سيستم ايمني، روند بيماري را تشديد و بيمار را در معرض عوارض جدي قرار دهد. صالحي نسبت به اين روند هشدار داده و تأکيد کرده است که استفاده خودسرانه از اين دارو »مي‌تواند عوارض جدي و حتي مرگبار« به دنبال داشته باشد و تنها بايد در شرايط بسيار خاص و با تشخيص پزشک متخصص مصرف شود. اين هشدار در حالي مطرح مي‌شود که برخي مراکز غيرتخصصي و شبکه‌هاي اجتماعي دوباره مصرف اين دارو را ترويج مي‌کنند. موج اخير آنفلوانزا بيشترين تهديد را متوجه گروه‌هاي آسيب‌پذير کرده است؛ از‌جمله سالمندان، کودکان خردسال، زنان باردار و افرادي که به بيماري‌هاي مزمن مبتلا هستند يا سيستم ايمني ضعيفي دارند. کارشناسان تأکيد مي‌کنند که اين افراد به دليل احتمال شديدترشدن علائم و افزايش ريسک بستري‌شدن و عوارض، بايد در اولويت مراقبت‌هاي پيشگيرانه، واکسيناسيون و پيگيري پزشکي زودهنگام قرار گيرند.
تغييرات رفتاري ويروس
اين روند صعودي ابتلا و افزايش فشار بر نظام درمان، اهميت شناخت دقيق رفتار ويروس و عوامل مؤثر در انتشار آن را بيش از پيش نمايان مي‌کند. متخصصان بر اين باورند که تغييرات محيطي، فصلي و رفتاري ويروس‌ها مي‌تواند سرعت شيوع و شدت علائم را تحت تأثير قرار دهد. در اين راستا، داده‌ها و تحليل‌هاي اپيدميولوژيک مسئولان وزارت بهداشت، از‌جمله قباد مرادي، رئيس مرکز مديريت بيماري‌هاي واگير، نقش کليدي در درک ويژگي‌هاي موج تازه و طراحي اقدامات پيشگيرانه دارد.
قباد مرادي، رئيس مرکز مديريت بيماري‌هاي واگير وزارت بهداشت، درباره وضعيت آنفلوانزا در سال جاري و با اشاره به شرايط آب‌و‌هوايي و تهويه محيط‌ها مي‌گويد: »معمولا در فصول پاييز و زمستان مشاهده مي‌شود که به‌خصوص در مناطقي که تهويه مناسبي ندارند و شرايط مساعد براي رشد ويروس‌هاي تنفسي فراهم است، امکان تکثير و انتشار بيماري‌هاي تنفسي ويروسي مانند آنفلوانزا، کوويد19 و سرماخوردگي افزايش مي‌يابد«. اين پزشک اضافه مي‌کند:
»معمولا در طول زمان و سالانه تغييراتي در ژنتيک ويروس‌ها اتفاق مي‌افتد. اگر تغييرات ايجادشده کم باشد، ميزان ابتلا خيلي زياد نخواهد بود و علائم بيماري چندان شديد نيست. اين تغييرات در برخي از ويروس‌ها مستمر است و به‌صورت خاص در ژنتيک ويروس آنفلوانزا اتفاق مي‌افتد. هر سال ويروس آنفلوانزا دچار جهش‌هايي مي‌شود و به همين دليل واکسن سالانه آن بايد متناسب با سويه‌هاي جديد توليد شود. در برخي سال‌ها تغييرات کم و در برخي سال‌ها بيشتر است«. او درباره رفتار ويروس امسال توضيح مي‌دهد: »ويروس آنفلوانزاي امسال نسبت به سال گذشته تغييراتي داشته که چند رفتار آن بارزتر است.
نخست، قدرت سرايت‌پذيري بالايي دارد و به‌سرعت انتشار پيدا مي‌کند؛ اين ويژگي هم در کشور‌هايي که قبلا مبتلا شده‌اند و هم در کشور ما مشاهده شده است. دوم، سويه مورد نظر از نوع تيپ A و ساب‌تيپ H3N2 است. همان سويه‌اي که در جهان در گردش است.
سوم، اين ويروس بيشتر کودکان پنج تا 14 سال را نسبت به ساير گروه‌هاي سني مبتلا مي‌کند». مرادي توضيح مي‌دهد که بسياري از کشور‌هاي جهان که نظام‌هاي ديده‌باني نسبتا باکيفيت‌تري دارند، از‌جمله آمريکا، ژاپن، اندونزي و مکزيک، درگير اين سويه هستند و گزارش‌هاي آنها نشان‌دهنده وضعيت مشابه است؛ بنابراين مي‌توان گفت آنفلوانزا در ايران نيز مانند ديگر نقاط جهان در گردش است. او درباره اثربخشي واکسن‌ها معتقد است: »واکسن‌هاي آنفلوانزا معمولا بر‌اساس سويه‌هاي پيش‌بيني‌شده تهيه مي‌شوند. امسال سه يا چهار واکسن موجود بود و تجويز آنها از شهريور و مهر آغاز شد. اين واکسن‌ها براي سويه‌هايي تهيه شده بودند که هنوز تغييرات زيادي در آنها صورت نگرفته بود. البته اين به معناي آن نيست که اثربخشي ندارند؛ واکسن آنفلوانزا هنوز بخش قابل توجهي از پيشگيري را ايجاد مي‌کند و برخي شواهد علمي نشان مي‌دهد که 70 تا 80 درصد در پيشگيري از شکل شديد بيماري و بستري و جلوگيري از مرگ مؤثر است«. اين پزشک و متخصص اپيدميولوژي تأکيد مي‌کند که بيشترين نقش در پيشگيري از آنفلوانزا به رعايت نکات بهداشتي و پيشگيري مربوط مي‌شود:
»افراد بايد تا حد امکان نکات بهداشتي مرتبط با پيشگيري از عفونت‌هاي تنفسي را رعايت کنند؛ شست‌وشوي مرتب دست‌ها، استفاده از ماسک در اماکن پرجمعيت مانند مدارس و مترو و اجتناب از حضور در تجمعات اهميت بالايي دارد. کساني که در منزل افراد پرخطر، مانند کودکان و بزرگسالان با بيماري زمينه‌اي دارند، بايد مراقبت ويژه‌اي انجام دهند تا از ابتلا جلوگيري شود«.
مرادي براي افراد مبتلا نيز توصيه‌هايي دارد: »افرادي که بيمار مي‌شوند، بايد تا زمان بهبودي در منزل بمانند و نکات بهداشت تنفسي را رعايت کنند؛ مثلا هنگام سرفه يا عطسه از دستمال کاغذي استفاده کنند يا دست خود را جلوي صورت بگيرند. بيشتر افراد مبتلا با خودمراقبتي در منزل بهبود مي‌يابند؛ مصرف مايعات گرم، سوپ و استراحت کافي ازجمله اقدامات مؤثر است.
در صورت تب شديد، درد شديد، تشديد بيماري زمينه‌اي يا تنگي نفس، حتما بايد به پزشک مراجعه شود«. به گفته او: »اين نکات مهم‌ترين اقدامات براي پيشگيري و کنترل بيماري هستند و رعايت آنها مي‌تواند نقش کليدي در کاهش شيوع آنفلوانزا داشته باشد«. با توجه به وضعيت فعلي موج آنفلوانزا و هم‌زماني آن با آلودگي هوا در کلان‌شهرها، اخيرا يک کارزار مردمي گسترده از سوي گروه‌هاي مختلف شامل مردم عادي، دانش‌آموزان و دانشجويان، کارگران و کارمندان، کادر درمان و پزشکان و حاميان محيط زيست راه‌اندازي شده است.
اين کارزار با ارسال نامه‌اي به رئيس‌جمهور و وزير کشور، خواستار تعطيلي سراسري و کوتاه‌مدت سه تا پنج‌روزه به منظور مهار شيوع آنفلوانزا، کاهش مواجهه مردم با هواي آلوده و فراهم‌کردن فرصت براي آماده‌سازي بهتر سيستم درماني شده است. برگزارکنندگان کارزار معتقدند چنين اقدامي مي‌تواند ضمن شکستن زنجيره انتقال ويروس، از بروز بحران‌هاي شديدتر جلوگيري کرده و جان افراد پرخطر را حفظ کند.
پيش‌تر گفته شد، در برخي استان‌هاي کشور، به دليل افزايش شتاب ابتلا و فشار بر مراکز درماني، مسئولان آموزشي مجبور به تعليق يا مجازي‌کردن کلاس‌ها شده‌اند تا زنجيره انتقال کند شود. به گزارش آراز آذربايجان به نقل از اقتصاد24،تجربه جهاني و داده‌هاي اروپا و کانادا نيز نشان مي‌دهد تعطيلي مدارس و محدوديت‌هاي اجتماعي مي‌تواند انتقال ويروس را کاهش دهد، به‌ويژه در گروه کودکان و نوجوانان. با اين حال، کارشناسان تأکيد دارند تعطيلي به‌تنهايي کافي نيست و اثر واقعي آن وابسته به اجراي هم‌زمان ديگر اقدامات پيشگيرانه، از‌جمله شست‌وشوي مرتب دست‌ها، استفاده از ماسک در محيط‌هاي شلوغ، تهويه مناسب فضا‌ها و پوشش واکسيناسيون گسترده است. بنابراين، کنترل موج تازه آنفلوانزا نيازمند مجموعه‌اي هماهنگ از اقدامات پيشگيرانه، اطلاع‌رساني مؤثر و آمادگي مراکز درماني است تا از بروز عوارض شديد و فوت افراد جلوگيري شود.