وقتي کودکي قانون‌گريز مي‌شود؛ اختلال سلوک را جدي بگيريد

کودکي که قوانين را زير پا مي‌گذارد، به ديگران آسيب مي‌زند يا دست به تخريب مي‌زند، شايد صرفاً «شيطان» نباشد؛ او ممکن است به اختلال رفتاري‌اي به نام اختلال سلوک (CD) دچار باشد. اين اختلال با رفتارهايي فراتر از نافرماني‌هاي معمول همراه است و مي‌تواند زندگي کودک و اطرافيانش را با چالش‌هاي جدي روبرو کند.
دکتر محمدرضا شالبافان، مدير دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت، در گفت‌وگويي با ايسنا، اختلال سلوک را رفتاري تعريف مي‌کند که در آن کودک يا نوجوان به شکل مداوم از چارچوب‌هاي اجتماعي، خانوادگي و قانوني سرپيچي مي‌کند و دست به اعمالي مي‌زند که نه‌تنها براي خود بلکه براي ديگران نيز آسيب‌زا است. اين رفتارها ممکن است حتي شامل خشونت عليه حيوانات و محيط زيست نيز شود.
اختلالي با شيوع پايين اما اثرگذاري بالا
اگرچه شيوع اختلال سلوک در مقايسه با بيش‌فعالي يا اختلال يادگيري کمتر است، اما آثار آن آن‌قدر شديد است که نمي‌توان به‌راحتي از کنار آن گذشت. کودک مبتلا ممکن است در مدرسه مشکلات رفتاري زيادي ايجاد کند، از تحصيل بازبماند يا با نيروهاي انتظامي درگير شود.
رفتاري فراتر از سن و شرايط رشد
شالبافان تأکيد مي‌کند که نبايد اختلال سلوک را با مراحل طبيعي رشد يا پرسشگري کودکان اشتباه گرفت. کودکاني که به اين اختلال دچارند، به‌مراتب فراتر از انتظارات رفتاري متعارف سن‌شان عمل مي‌کنند و همين موضوع، درمان و شناسايي را ضروري مي‌کند.
چه عواملي باعث بروز اختلال سلوک مي‌شوند؟
بر اساس توضيحات شالبافان، اين اختلال مي‌تواند از ترکيب چند عامل شکل بگيرد:
•ژنتيک و وراثت
•محيط خانوادگي و سبک فرزندپروري
•شرايط اجتماعي و فرهنگي که کودک در آن رشد مي‌کند
مطالعات بين‌المللي متعددي درباره اين اختلال انجام شده و ايران نيز پژوهش‌هايي مقدماتي در اين زمينه دارد، اما به دليل پيچيدگي و نياز به همکاري بين‌بخشي، مطالعات جامع‌تر ضروري است.
چالش بزرگ خانواده‌ها: انکار يا کمک؟
واکنش خانواده‌ها به اختلال سلوک متفاوت است. برخي والدين رفتار کودک را ناديده مي‌گيرند يا طبيعي مي‌دانند و برخي ديگر آن را به نهادهاي آموزشي و انتظامي نسبت مي‌دهند. در حالي که تشخيص درست و مراجعه به روان‌پزشک يا روان‌شناس کودک مي‌تواند مسير درمان را هموار کند.
شالبافان تأکيد مي‌کند که آموزش والدين براي شناسايي زودهنگام علائم اين اختلال بسيار مهم است. رسانه‌ها نيز مي‌توانند در آگاه‌سازي عمومي نقش مؤثري ايفا کنند.
درمان‌پذير است؛ اما با رويکرد علمي و انساني
خبر خوب اين است که اختلال سلوک قابل درمان است. اصلي‌ترين روش درماني، روان‌درماني شناختي-رفتاري (CBT) است. برخلاف گذشته که برخي والدين با تنبيه بدني يا زباني سعي در اصلاح رفتار کودک داشتند، روان‌شناسان مي‌گويند اين روش‌ها نه‌تنها کمکي نمي‌کنند، بلکه وضعيت را بدتر کرده و حتي منجر به واکنش‌هاي خشن‌تر مي‌شوند.
کودکان مبتلا به اختلال سلوک بايد در محيطي امن و حمايتي ياد بگيرند چگونه مسئوليت رفتارهايشان را بپذيرند و با پيامدهاي طبيعي اعمال خود مواجه شوند.
اگر کودک همکاري نمي‌کند، والدين تنها نمانند
در بسياري موارد، کودکان تمايلي به مراجعه به روان‌درمانگر ندارند. شالبافان توصيه مي‌کند حتي اگر کودک حاضر به همراهي نيست، والدين به‌تنهايي به روان‌شناس کودک مراجعه کرده و راهکارها و بسته‌هاي آموزشي لازم را دريافت کنند.
خدمات روان‌شناسي رايگان در دسترس است
مراکز جامع سلامت در کشور خدمات روان‌شناسي رايگان براي اختلالاتي مانند سلوک ارائه مي‌دهند. بيش از 3 هزار روان‌شناس در اين مراکز فعاليت مي‌کنند. در صورتي که درمان تخصصي‌تري لازم باشد، فرد به مراکز سلامت روان و اجتماعي (سراج) ارجاع داده مي‌شود. در حال حاضر 99 مرکز سراج در کشور فعال هستند و قرار است تعداد آن‌ها افزايش يابد.
پيامدهاي نگران‌کننده: بازماندگي از تحصيل
يکي از آثار بلندمدت اختلال سلوک، ترک تحصيل است. بازماندگي از تحصيل نه‌تنها آينده تحصيلي کودک را تهديد مي‌کند، بلکه باعث مي‌شود کودک از شبکه‌هاي اجتماعي حمايتي خود جدا شده و به گروه‌هاي پرخطر گرايش پيدا کند. اين موضوع نيازمند توجه جدي خانواده‌ها، مدارس و سيستم بهداشتي است.
به گفته شالبافان، اگر کودک حتي براي چند هفته از مدرسه دور بماند، احتمال بازماندگي دائمي افزايش مي‌يابد. بازگرداندن اين کودکان به مسير تحصيل نيازمند همکاري چندجانبه ميان آموزش‌وپرورش، وزارت بهداشت، نيروهاي اجتماعي و حتي قوه قضاييه است.به گزارش آراز آذربايجان به نقل از ايسنا،اختلال سلوک يکي از جدي‌ترين چالش‌هاي رفتاري دوران کودکي و نوجواني است؛ اختلالي که با برخورد مناسب، آموزش به والدين و دسترسي به خدمات درماني قابل مديريت است. خانواده‌ها نبايد در مواجهه با اين اختلال تنها بمانند، بلکه بايد از خدمات رايگان مراکز سلامت روان استفاده کرده و با کمک متخصصان، آينده بهتري براي فرزندان خود رقم بزنند.